{"id":1239,"date":"2021-09-25T10:49:56","date_gmt":"2021-09-25T08:49:56","guid":{"rendered":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/?p=1239"},"modified":"2022-02-06T21:44:00","modified_gmt":"2022-02-06T20:44:00","slug":"dylematy-butcha-coolidgea","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/?p=1239","title":{"rendered":"Dylematy Butcha Coolidge’a"},"content":{"rendered":"\n

W prze\u0142omowym w swoim czasie, a klasycznym ju\u017c dzi\u015b filmie Quentina Tarantino z 1994 roku „Pulp Fiction”<\/strong> zaz\u0119bia si\u0119 ze sob\u0105 kilka historii, jakby \u017cywcem wyj\u0119tych z podrz\u0119dnej literatury rozrywkowej.<\/p>\n\n\n\n

Od ko\u0144ca XIX wieku do lat 50-tych XX wieku, w erze przedtelewizyjnej, literatura taka – zwana w\u0142a\u015bnie pulp fiction<\/em>, od niskiej jako\u015bci papieru, na kt\u00f3rym drukowane by\u0142y publikuj\u0105ce j\u0105 magazyny i wydawnictwa – by\u0142a tym, czym dzi\u015b s\u0105 rozrywkowe seriale. A w czasach Wielkiego Kryzysu by\u0142a w zasadzie jedynym publicznie dost\u0119pnym \u017ar\u00f3d\u0142em rozrywki.<\/p>\n\n\n\n

W latach przedwojennej \u015bwietno\u015bci, pojedynczy magazyn publikuj\u0105cy „pulpow\u0105 fikcj\u0119” (oko\u0142o 128 stron, 18 na 25 centymetr\u00f3w, drukowany na mi\u0119kkim, br\u0105zowawym papierze) potrafi\u0142 sprzeda\u0107 si\u0119 w milionie egzemplarzy. Por\u00f3wnajmy to z nak\u0142adem dzisiejszych gazet, czy sprzeda\u017c\u0105 ksi\u0105\u017cek. Takiego zasi\u0119gu nie mogli lekcewa\u017cy\u0107 nawet bardzo uznani pisarze – w magazynach, kt\u00f3rych ok\u0142adki zdoby\u0142y zwykle na wp\u00f3\u0142 roznegli\u017cowane kobiety czekaj\u0105ce na ratunek przed czaj\u0105cym si\u0119 w tle zagro\u017ceniem (damsel in distress<\/em>) publikowali tacy pisarze jak Isaac Asimov, Raymond Chandler, Philip K. Dick, F. Scott Fitzgerald, czy Sinclair Lewis – pierwszy ameryka\u0144ski noblista w dziedzinie literatury. A wielu innych bardzo stara\u0142o si\u0119 sprzeda\u0107 tam swoje opowiadania – nierzadko po kilka na raz, pod r\u00f3\u017cnymi pseudonimami.<\/p>\n\n\n\n

Popularno\u015b\u0107 filmu Tarantino, okre\u015blanego dzi\u015b jako postmodernistyczne arcydzie\u0142o, bierze si\u0119 niew\u0105tpliwie z wyrazisto\u015bci postaci, eklektycznych, zabawnych dialog\u00f3w oraz epatowania wszystkimi najlepszymi cechami literatury rozrywkowej. Najwa\u017cniejsze s\u0105 tu postacie i ich historie – Los Angeles lat 90-tych, bardzo cz\u0119sto stylizowane na p\u00f3\u0142 wieku m\u0142odsze (jak restauracja Jack Rabbit Slim\u2019s,<\/em> do kt\u00f3rej Vincent Vega zabiera z obowi\u0105zku Mi\u0119 Wallace) jest dla nich jedynie umownym t\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

Uwielbiamy takie historie. Tak pisa\u0142 Raymond Chandler, tak pisze zainspirowany setkami przeczytanych lepszych i gorszych ksi\u0105\u017cek Andrzej Sapkowski – ich postacie i kwestie przez nie wypowiadane mo\u017cna by swobodnie przenosi\u0107 na inn\u0105 scenografi\u0119, bo ona jest dla nich jedynie t\u0142em. O naszym nobli\u015bcie Henryku Sienkiewiczu m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce jest „pierwszorz\u0119dnym pisarzem drugorz\u0119dnym” w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce potrafi\u0142 wple\u015b\u0107 elementy ju\u017c wtedy istniej\u0105cej literatury klasy B do powa\u017cnych z pozoru powie\u015bci historycznych. W mi\u0119dzywojniu najlepiej zarabiaj\u0105cym pisarzem by\u0142 z kolei Tadeusz Do\u0142\u0119ga-Mostowicz, kt\u00f3ry pisa\u0142 atrakcyjn\u0105 do dzi\u015b literatur\u0119 w gruncie rzeczy rozrywkow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wielbiciele literatury mo\u017ce si\u0119 na mnie w tym miejscu obra\u017c\u0105, \u017ce powo\u0142uje takie nazwiska w kontek\u015bcie jakiego\u015b ameryka\u0144skiego ch\u0142amu wydawanego na papierze toaletowym. Ale je\u015bli g\u0142\u0119biej si\u0119 nad tym zastanowi\u0107, my po prostu uwielbiamy pulp fiction<\/em> – szczeg\u00f3lnie t\u0119 sprzedawan\u0105 nam pod p\u0142aszczykiem literatury wy\u017cszej i ambitnej. <\/p>\n\n\n\n

„Pulp Fiction” zachowuje \u015bwie\u017co\u015b\u0107 do dzi\u015b, poniewa\u017c pomimo, \u017ce jest brutalnym filmem noir<\/em> o gangsterskim p\u00f3\u0142\u015bwiatku, to porusza uniwersalne, nierzadko przyziemne, ale i powa\u017cne problemy. Przywo\u0142any ju\u017c hitman<\/em> Vincent Vega (grany przez Johna Travolt\u0119 – ta rola uratowa\u0142a jego upadaj\u0105c\u0105 karier\u0119) musi ca\u0142y czas przypomina\u0107 sobie o lojalno\u015bci wobec swojego szefa Marcellusa Wallace’a (Ving Rhames), kiedy zostaje zobowi\u0105zany do zapewnienia wieczornych rozrywek jego atrakcyjnej \u017conie Mii (Uma Thurman), aspiruj\u0105cej aktorce o niewyparzonym j\u0119zyku. S\u0142ysza\u0142, \u017ce Marcellus potrafi by\u0107 zazdrosnym m\u0119\u017cem i nieco go to deprymuje. A atrakcyjna Mia sama pakuje si\u0119 w k\u0142opoty, z kt\u00f3rych trzeba j\u0105 nast\u0119pnie ratowa\u0107. „Nie b\u0119dziesz po\u017c\u0105da\u0142 \u017cony bli\u017aniego swego”.<\/p>\n\n\n\n

Ten sam Vega razem ze swoim uduchowionym kompanem Jamesem Winnifield’em (Samuel L. Jackson) wcielaj\u0105 si\u0119 p\u00f3\u017aniej (m\u00f3wi\u0119 o kolejno\u015bci przedstawionej w filmie, fabu\u0142a jest nielinearna) w klasyczn\u0105 rol\u0119 „ma\u0142ych dzieci, kt\u00f3re narobi\u0142y ba\u0142aganu i musz\u0105 posprz\u0105ta\u0107 zanim wr\u00f3ci matka”. Podczas powrotu z akcji Vega bezmy\u015blnie i przypadkowo zabija wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z mafi\u0105 informatora – w efekcie gangsterzy zaliczaj\u0105 przymusowy post\u00f3j w domu Jimmy’ego Dimmicka (Quentin Tarantino) i potrzebuj\u0105 ojcowskiej r\u0119ki Winstona Wolfe’a (Harvey Keitel), aby zd\u0105\u017cy\u0107 uporz\u0105dkowa\u0107 sprawy, zanim do domu wr\u00f3ci z nocnej zmiany pani domu – Bonnie.<\/p>\n\n\n\n

Dochodzimy te\u017c w ko\u0144cu do przywo\u0142anych w tytule dylemat\u00f3w Butcha Coolidge’a. Butch – grany brawurowo przez Bruce’a Willisa, o kt\u00f3rym Tarantino m\u00f3wi\u0142, \u017ce jak nikt inny przypomina mu aktor\u00f3w z lat 50-tych, takich jak Robert Ryan – jest starzej\u0105cym si\u0119 bokserem. Poznajemy go po raz pierwszy, gdy musi na naszych oczach znosi\u0107 upokarzaj\u0105c\u0105 propozycj\u0119 i komentarze powo\u0142anego ju\u017c mafijnego bonza Marcellusa Wallace’a – ukazywanego pocz\u0105tkowo z perspektywy grubego, zalepionego plastrem karku.<\/p>\n\n\n\n

Monolog idzie mniej wi\u0119cej tak. Marcellus Wallace: Masz jeszcze mo\u017cliwo\u015bci Butch, ale jakkolwiek nie by\u0142oby to bolesne, mo\u017cliwo\u015bci nie trwaj\u0105 wiecznie. Twoje dni si\u0119 ko\u0144cz\u0105. I jest to trudny do zaakceptowania fakt, z kt\u00f3rym musisz jednak si\u0119 pogodzi\u0107. Widzisz, w tym biznesie jest masa ludzi pozbawionych realistycznego podej\u015bcia do \u017cycia. Takich, kt\u00f3rzy my\u015bl\u0105, \u017ce ich ty\u0142ek zestarzeje si\u0119 jak wino. Je\u015bli my\u015blisz, \u017ce on raczej z wiekiem skwa\u015bnieje – to dobrze my\u015blisz. Zreszt\u0105, powiedz mi Butch, ile jeszcze walk m\u00f3g\u0142by\u015b wygra\u0107? Dwie? Bokserzy nie maj\u0105 zlot\u00f3w dla weteran\u00f3w. By\u0142e\u015b blisko, ale nie uda\u0142o ci si\u0119. A gdyby mia\u0142oby ci si\u0119 uda\u0107, uda\u0142oby ci si\u0119 wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu Marcellus Wallace, reprezentuj\u0105cy w naszej dzisiejszej historii szefa i zleceniodawc\u0119, przechodzi do rzeczy i clue<\/em> swojej propozycji. Wr\u0119cza Butchowi kopert\u0119 wype\u0142nion\u0105 pieni\u0119dzmi (nie jest to du\u017ca koperta), ale nie wypuszcza jej od razu, musi jeszcze pokaza\u0107 kto tu jest szefem. Pyta Butcha, czy jest „jego czarnuchem” (Tarantino zawsze mo\u017cna by\u0142o wi\u0119cej ni\u017c innym – w „Pulp Fiction”, trwaj\u0105cym oko\u0142o 150 minut, pada ponad 400 przekle\u0144stw, a w p\u00f3\u017aniejszym filmie „Django”<\/strong> z 2012 roku, inkryminowane s\u0142owo „czarnuch” pada ponad 100 razy) i dopiero gdy ten z wahaniem przytakuje, daje mu pieni\u0105dze.<\/p>\n\n\n\n

Ca\u0142o\u015b\u0107 sceny dope\u0142nia dobra rada Marcellusa Wallace, aby Butch zwalczy\u0142 dum\u0119, kt\u00f3ra mo\u017ce pojawi\u0107 si\u0119 u niego w wiecz\u00f3r walki – jak niezno\u015bne uk\u0142ucie. Nagrod\u0105 za bycie pos\u0142usznym b\u0119dzie dla niego emerytura na Karaibach. A tym, czego wymaga od niego Marcellus jest, aby Butch podda\u0142 si\u0119 w pi\u0105tej rundzie zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 bokserskiej walki z Floydem Wilsonem (Wilson vs. Coolidge jest ukrytym nawi\u0105zaniem do ameryka\u0144skich prezydent\u00f3w o tych samych nazwiskach). „W pi\u0105tej rundzie dasz dupy” (In the 5th, your ass goes down<\/em>) – wydaje polecenie.<\/p>\n\n\n\n

Pojawia si\u0119 tu klasyczny dylemat – dumny pracownik w obliczu polecenia szefa, od kt\u00f3rego pozostaje zale\u017cny. Butch musi jeszcze przed wyj\u015bciem znie\u015b\u0107 spotkanie przy barze (zamawia papierosy Red Apples<\/em> bez filtra- to wymy\u015blona marka) z napuszonym Vincentem Veg\u0105. Obaj stan\u0105 w tym filmie oko w oko jeszcze raz i w\u00f3wczas Vega po\u017ca\u0142uje swojej impertynencji.<\/p>\n\n\n\n

Pomi\u0119dzy filmowym Marcellusem Wallace’m a Butchem Coolidge’m istnieje tu stosunek faktycznej zale\u017cno\u015bci – jak pomi\u0119dzy mocodawc\u0105 a agentem. W psychologii i ekonomii dynamik\u0119 na linii tych dw\u00f3ch postaci nazywa si\u0119 w\u0142a\u015bnie „problemem mocodawcy i agenta” (principal-agent problem<\/em>), kt\u00f3ry dzi\u015b om\u00f3wimy.<\/p>\n\n\n\n

Agent czerpie zyski ze wsp\u00f3\u0142pracy z mocodawc\u0105 (prowizja), dzia\u0142aj\u0105c na jego zlecenie, a cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c w jego imieniu. Z drugiej strony korzy\u015bci, jakie dzi\u0119ki takiej wsp\u00f3\u0142pracy odnosi mocodawca s\u0105 du\u017co wy\u017csze, ni\u017c korzy\u015bci agenta. Jednemu trudno jest jednak funkcjonowa\u0107 bez drugiego – mocodawca ma jaki\u015b atrakcyjny produkt, know-how, wiedz\u0119 czy umiej\u0119tno\u015bci, kt\u00f3re bez agenta trudno mu ulokowa\u0107 na rynku za dobr\u0105 cen\u0119. Agent ma z kolei znajomo\u015bci, koneksje i w\u0142asne umiej\u0119tno\u015bci (w tym przede wszystkim sprzeda\u017cy), kt\u00f3re pozwalaj\u0105 mu takiego lokowania dokona\u0107 – jego wynagrodzeniem jest prowizja. Im lepsz\u0105 cen\u0119 uzyska, tym prowizja (zwykle ustalana procentowo) r\u00f3wnie\u017c b\u0119dzie wy\u017csza.<\/p>\n\n\n\n

Najwybitniejszy sprzedawca w historii – Joe Girard<\/strong>, autor i bohater ksi\u0105\u017cki „Ka\u017cdemu sprzedasz wszystko co zechcesz” (How To Sell Anything To Anybody<\/em>)<\/strong> jest wpisany do Ksi\u0119gi Rekord\u00f3w Guinnessa jako ten, kt\u00f3ry w jednym roku (1973) sprzeda\u0142 1.425 samochod\u00f3w Chevroleta. W trakcie swojej kariery zdoby\u0142 \u015bwiatow\u0105 s\u0142aw\u0119, sprzeda\u0142 ponad 13 tysi\u0119cy samochod\u00f3w i zarobi\u0142 krocie na prowizjach. Przyznawa\u0142 jednak, \u017ce prawdziwym krezusem dzi\u0119ki jego aktywno\u015bci pozostaje w\u0142a\u015bciciel salonu, w kt\u00f3rym pracowa\u0142. Akceptowa\u0142 jednak swoj\u0105 rol\u0119 agenta – zdawa\u0142 sobie bowiem spraw\u0119 i jasno przyznaje to w ksi\u0105\u017cce, \u017ce to jego mocodawca ponosi wi\u0119kszo\u015b\u0107 ryzyk zwi\u0105zanych z biznesow\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 i podj\u0105\u0142 ju\u017c znaczne ryzyka w przesz\u0142o\u015bci – zwi\u0105zane z zainwestowaniem w salon, wzi\u0119ciem kredyt\u00f3w, zatrudnieniem pracownik\u00f3w itd. Szanowa\u0142 to i pe\u0142ni\u0142 w tym uk\u0142adzie rol\u0119 lojalnego agenta-sprzedawcy.<\/p>\n\n\n\n

W praktyce to agenci cz\u0119sto s\u0105 jednak uznawani za krwiopijc\u00f3w – szczeg\u00f3lnie w showbiznesie i sporcie. „Moj\u0105 wol\u0105 jest, by zosta\u0107 skremowanym. Jedna dziesi\u0105ta moich proch\u00f3w powinna trafi\u0107 do mojego agenta, jak zapisano w naszym kontrakcie” (I wish to be cremated. One tenth of my ashes shall be given to my agent, as written in our contract<\/em>) – \u017cartowa\u0142 ponuro pionier kina Groucho Marx. G\u0142o\u015bno by\u0142o tak\u017ce niedawno o nie\u0142adnych sporach o pieni\u0105dze pomi\u0119dzy znanym pi\u0142karzem Robertem Lewandowskim a jego pierwszym powa\u017cnym agentem Cezarym Kucharskim. Z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 zale\u017cno\u015bci i uczu\u0107 pomi\u0119dzy mocodawc\u0105 i agentem jest jak wida\u0107 bardzo bogata.<\/p>\n\n\n\n

Problem zosta\u0142 zidentyfikowany w latach 70-tych XX wieku i jest zagadnieniem o du\u017cym znaczeniu spo\u0142ecznym i biznesowym. We wpisie Efekt kobry<\/a><\/strong> wspomina\u0142em o tym, jak wiele \u017ale skonstruowanych zach\u0119t spowodowa\u0142o skutki przeciwne do zamierzonych. Podobnie z\u0142e skonstruowanie nagr\u00f3d i obszar\u00f3w odpowiedzialno\u015bci w relacji agent i mocodawca mo\u017ce doprowadzi\u0107 do dotkliwych strat – szczeg\u00f3lnie dla mocodawcy.<\/p>\n\n\n\n

Problem mocodawcy i agenta jest natomiast tematem znacznie szerszym ni\u017c tylko relacje mi\u0119dzy pracodawc\u0105 i pracownikiem, czy kapry\u015bn\u0105 gwiazd\u0105 i jej reprezentantem. Pojawia si\u0119 wsz\u0119dzie tam, gdzie agent lub jego odpowiednik (na przyk\u0142ad wybrana grupa reprezentant\u00f3w) ma pe\u0142nomocnictwo do podejmowania czynno\u015bci, kt\u00f3re niekoniecznie musz\u0105 pozostawa\u0107 w najlepszym interesie mocodawc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Omawiany dzi\u015b problem jest na przyk\u0142ad osi\u0105 naszych codziennych narzeka\u0144 na reprezentuj\u0105cych nas polityk\u00f3w. Wybrali\u015bmy ich, a oni nast\u0119pnie puszczaj\u0105 si\u0119 samopas i podejmuj\u0105 w naszym imieniu i z naszego mandatu decyzje dla nas niekorzystne – nak\u0142adaj\u0105 na nas na przyk\u0142ad co roku wy\u017csze podatki. Jest przyczyn\u0105 tar\u0107 pomi\u0119dzy zarz\u0105dami sp\u00f3\u0142ek a wybieraj\u0105cymi ich akcjonariuszami. Jest fundamentem niepozbawionych racji \u017cart\u00f3w na temat prawnik\u00f3w, kt\u00f3rzy prowadz\u0105 sprawy w spos\u00f3b nie do ko\u0144ca zgodny z najlepszym interesem klienta – bo im d\u0142u\u017csza sprawa tym wy\u017csze honoraria.<\/p>\n\n\n\n

Znany dowcip. \u015awie\u017co upieczony adwokat do ojca, te\u017c adwokata:
\u2013 Tato! Uda\u0142o mi si\u0119 sko\u0144czy\u0107 t\u0119 spraw\u0119, z kt\u00f3r\u0105 ty si\u0119 m\u0119czy\u0142e\u015b ostatnie 10 lat!
\u2013 Ty idioto! Ja z tej sprawy zbudowa\u0142em dom, kupi\u0142em trzy samochody, a ty j\u0105 sko\u0144czy\u0142e\u015b na drugiej rozprawie.<\/p>\n\n\n\n

Problem mocodawcy i agenta wyst\u0119puje z pe\u0142n\u0105 moc\u0105 w\u00f3wczas, gdy obie strony maj\u0105 r\u00f3\u017cne interesy oraz wyst\u0119puje mi\u0119dzy nimi tak zwana „asymetria informacji”. Przyk\u0142adowo – zarz\u0105d sp\u00f3\u0142ki, kt\u00f3ry jest wynagradzany w zale\u017cno\u015bci od osi\u0105gni\u0119tego zysku, mo\u017ce mie\u0107 pokus\u0119 prowadzenia jej spraw w spos\u00f3b ryzykowny, jednocze\u015bnie ukrywaj\u0105c przed akcjonariuszami istotne informacje na temat istniej\u0105cych zagro\u017ce\u0144. M\u00f3wi\u0105c kr\u00f3tko – liczy si\u0119 tu i teraz, efektami zajm\u0105 si\u0119 nast\u0119pcy.<\/p>\n\n\n\n

Dobrym przyk\u0142adem jest tutaj afera Enronu<\/em>, szczeg\u00f3\u0142owo opisana w ksi\u0105\u017cce Petera Elkinda i Bethany Mclean – <\/strong>The Smartest Guys in the Room: The Amazing Rise and Scandalous Fall of Enron<\/strong><\/em>, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do upadku tego gigantycznego ameryka\u0144skiego przedsi\u0119biorstwa w 2001 roku. Kultura korporacyjna Enronu<\/em> – przynajmniej w ko\u0144c\u00f3wce jego dzia\u0142alno\u015bci, gdy zamiast firm\u0105 energetyczn\u0105 sta\u0142 si\u0119 wehiku\u0142em inwestycyjnym – nagradza\u0142a agresywne postawy, kr\u00f3tkoterminowe zyski i zach\u0119ca\u0142a tym samym do kreatywnej ksi\u0119gowo\u015bci. Zarz\u0105d (agenci) przyzna\u0142 sobie tu\u017c przed ujawnieniem afery sowite premie, a w efekcie upadku Enronu<\/em> jego akcjonariusze (mocodawcy) stracili \u0142\u0105cznie 74 miliard\u00f3w dolar\u00f3w – nierzadko stanowi\u0105ce oszcz\u0119dno\u015bci ich \u017cycia. Ten problem mocodawcy i agenta mia\u0142\u00a0zmieni\u0107 \u015bwiat finans\u00f3w (cho\u0107 jak opowiemy sobie za chwil\u0119, nie zapobieg\u0142 wszystkim przysz\u0142ym tragediom) – doprowadzi\u0142 mi\u0119dzy innymi do uchwalenia g\u0142o\u015bnej ustawy Sarbanes-Oxley<\/em> oraz przeora\u0142 \u015bwiat konsultingu – audytor Enronu<\/em>, firma Arthur Andersen<\/em> r\u00f3wnie\u017c upad\u0142a. <\/p>\n\n\n\n

We wpisie Dwie Wie\u017ce<\/a><\/strong> pisa\u0142em o kontrowersyjnych decyzjach podj\u0119tych przez administracj\u0119 George’a W. Busha (zgodnie z przyj\u0119t\u0105 dzi\u015b nomenklatur\u0105 – agent\u00f3w) w efekcie zamach\u00f3w z 11 wrze\u015bnia 2001 roku. Przyk\u0142adowo, jedn\u0105 z oficjalnych przyczyn ataku na Irak by\u0142o rzekome posiadanie przez ten kraj broni masowego ra\u017cenia. P\u00f3\u017aniej okaza\u0142o si\u0119, \u017ce obywatele (tu: mocodawcy), a nawet inny reprezentuj\u0105cy ich agenci z w\u0142adzy ustawodawczej zostali celowo wprowadzeni w tej sprawie w b\u0142\u0105d przez stron\u0119 rz\u0105dow\u0105. <\/p>\n\n\n\n

W efekcie istnienia konfliktu interes\u00f3w pomi\u0119dzy agentem a mocodawc\u0105 dochodzi do szczeg\u00f3lnie niebezpiecznej sytuacji – zwanej pokus\u0105 nadu\u017cycia (moral hazard<\/em>). Kryzys finansowy z 2008 roku zosta\u0142 wywo\u0142any agresywn\u0105 polityk\u0105 bank\u00f3w, kt\u00f3re wykorzystuj\u0105c i kreuj\u0105c hoss\u0119 na rynku kredyt\u00f3w hipotecznych sprzedawa\u0142y nast\u0119pnie d\u0142ugi (r\u00f3wnie\u017c te o wysokim ryzyku nie\u015bci\u0105galno\u015bci – subprime mortgage<\/em>) w formie „atrakcyjnych” obligacji strukturyzowanych (Collateralized Debt Obligation<\/em> lub CDO<\/em>). Kiedy ba\u0144ka w ko\u0144cu p\u0119k\u0142a, to tak jak w przypadku Enronu poszkodowani byli prawie wy\u0142\u0105cznie akcjonariusze i obywatele (mocodawcy), kt\u00f3rzy musieli jeszcze dodatkowo pokry\u0107 astronomiczne koszty planu Paulsona (Emergency Economic Stabilization Act<\/em>) z 2008 roku, kt\u00f3ry mia\u0142 uratowa\u0107 system finansowy od efekt\u00f3w jego w\u0142asnych zaniedba\u0144 (bail out<\/em>). Zn\u00f3w dzia\u0142ania pot\u0119\u017cnych agent\u00f3w z sektora finans\u00f3w oraz polityki przysporzy\u0142y k\u0142opot\u00f3w zwyk\u0142ym obywatelom, b\u0119d\u0105cych w tym uk\u0142adzie mocodawcami – jako akcjonariusze, uczestnicy rynk\u00f3w finansowych i podatnicy. \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce op\u0142aca si\u0119 w gruncie rzeczy dzia\u0142a\u0107 w spos\u00f3b ryzykowny i z nastawieniem wy\u0142\u0105cznie na w\u0142asny zysk, a z pomini\u0119ciem interes\u00f3w mocodawc\u00f3w – bo na ko\u0144cu tylko ci ostatni ponios\u0105 konsekwencje – zach\u0119ca do nadu\u017cy\u0107. Histori\u0119 t\u0119 ciekawie opowiada ksi\u0105\u017cka Rogera Lowenstaina – The End of Wall Street<\/em><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Po przekazaniu Butchowi pieni\u0119dzy i wyg\u0142oszeniu swojej nasyconej protekcjonalizmem mowy Marcellus Wallace (mocodawca) jest przekonany, \u017ce Butch (agent) zachowa si\u0119 w spos\u00f3b przez niego po\u017c\u0105dany – podda walk\u0119 w 5 rundzie, co pozwoli gangsterom zarobi\u0107 na ustawionych zak\u0142adach.<\/p>\n\n\n\n

Problem polega na tym, \u017ce pomi\u0119dzy oboma stronami istnieje konflikt interes\u00f3w. Nie jest on wyra\u017anie widoczny na pierwszy rzut oka – skoro Butch najlepsze lata ma ju\u017c za sob\u0105 to wydaje si\u0119, \u017ce Marcellus ma w istocie racj\u0119 i w jego interesie b\u0119dzie poddanie walki i zainkasowanie pieni\u0119dzy. M\u00f3g\u0142 je zreszt\u0105 dodatkowo pomno\u017cy\u0107, podobnie jak Wallace – ka\u017c\u0105c podstawionym osobom wykupi\u0107 zak\u0142ady na swoj\u0105 przegran\u0105. Ale Butch, co widzimy z przebiegu ca\u0142ej rozmowy z bossem p\u00f3\u0142\u015bwiatka oraz p\u00f3\u017aniejszego kr\u00f3tkiego starcia charakter\u00f3w z Vincentem Veg\u0105, jest cz\u0142owiekiem dumnym. Nie chce przegra\u0107 walki. Nie chce si\u0119 ugi\u0105\u0107 i nie chce si\u0119 da\u0107 upokorzy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

A skoro otrzyma\u0142 ju\u017c pieni\u0105dze, to po jego stronie pojawia si\u0119 w oczywisty spos\u00f3b omawiana ju\u017c pokusa nadu\u017cycia. Wallace pope\u0142ni\u0142 tu dwa b\u0142\u0119dy, wywo\u0142uj\u0105c na swoj\u0105 niekorzy\u015b\u0107 problem mocodawcy i agenta – zap\u0142aci\u0142 agentowi z g\u00f3ry oraz jednocze\u015bnie go urazi\u0142. Jest to ju\u017c drugi w ca\u0142ym filmie przypadek zdrady agent\u00f3w na Marcellusie Wallace, co mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce mafijny boss by\u0142 na problem szczeg\u00f3lnie podatny i by\u0107 mo\u017ce sam takie zachowania prowokowa\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Dalej historia toczy si\u0119 w spos\u00f3b przewidywalny (ale do czasu) – Butch Coolidge wygrywa walk\u0119 z Floydem Wilsonem w 4 rundzie (jak si\u0119 potem dowiaduje zada\u0142 mu \u015bmiertelne ciosy) i ucieka z hali bokserskiej taks\u00f3wk\u0105 Esmeraldy Villalobos (Angela Jones). Jest bogaty – przed walk\u0105 kaza\u0142 obstawi\u0107 na swoje zwyci\u0119stwo u 8 r\u00f3\u017cnych bukmacher\u00f3w. Jest jednocze\u015bnie cz\u0142owiekiem \u015bciganym i musi jak najszybciej opu\u015bci\u0107 Los Angeles wraz ze swoj\u0105 naiwn\u0105 dziewczyn\u0105 Fabienne (Maria de Medeiros). Problem w tym, \u017ce w jego domu zosta\u0142 z\u0142oty zegarek, kt\u00f3ry jego ojciec – \u017co\u0142nierz wi\u0119ziony i zmar\u0142y w Wietnamie, a nast\u0119pnie jego kompan – kapitan Koons (Christopher Walken) z po\u015bwieceniem starali si\u0119 mu przekaza\u0107 jako rodzinn\u0105 pami\u0105tk\u0119. Tak zaczyna si\u0119 ci\u0105g perypetii, kt\u00f3re prowadz\u0105 najpierw do konfrontacji Butcha z Vincentem Veg\u0105, potem samym Marcellusem Wallace’m, a nast\u0119pnie przykrej przygody w podejrzanym lombardzie. Oraz ostatecznym pojednaniem pomi\u0119dzy agentem a jego mocodawc\u0105.<\/p>\n\n\n\n

To, co pozostaje szczeg\u00f3lnie atrakcyjne w podrz\u0119dnej literaturze pulp fiction<\/em> oraz samym filmie, to \u017ce ostatecznie wygrywaj\u0105 zasady. Mo\u017cemy bowiem jako czytelnicy i widzowie od czasu do czasu akceptowa\u0107 sytuacje, gdy naszym bohaterom, kt\u00f3rych ju\u017c poznali\u015bmy i kt\u00f3rych polubili\u015bmy, dzieje si\u0119 krzywda – na tym opiera si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 thriller\u00f3w, horror\u00f3w i dramat\u00f3w. Ale je\u015bli w danej opowie\u015bci nihilizm i pesymizm s\u0105 posuni\u0119te zbyt daleko – tak jak ma to miejsce w „Grze o Tron” (Game of Thrones<\/em>) George’a R.R. Martina<\/strong>, w kt\u00f3rej lubiani bohaterowie jeden po drugim gin\u0105, czy cho\u0107by w jednym z kolejnych film\u00f3w Tarantino – „Nienawistna \u00d3semka” (The Hateful Eight<\/em>)<\/strong> z 2015 roku, gdzie z\u0142o i zepsucie wydaje si\u0119 triumfowa\u0107 w starciu z samym sob\u0105 – to tracimy zainteresowanie.<\/p>\n\n\n\n

Wydaje si\u0119, \u017ce popularno\u015b\u0107 pulp fiction<\/em> oraz opartej na tej konwencji komiks\u00f3w – takich jak cho\u0107by seria „Miasto grzechu” (Sin City<\/em>) Franka Millera<\/strong> bierze si\u0119 z prostego za\u0142o\u017cenia – mo\u017ce by\u0107 brutalnie, mo\u017ce by\u0107 pastiszowo, bohaterowie mog\u0105 by\u0107 przeczo\u0142gani na najokrutniejsze sposoby, a z\u0142o mo\u017ce nawet zwyci\u0119\u017cy\u0107 – ale bohaterowie i ich niez\u0142omne zasady musz\u0105 by\u0107 ponad to. Historia policjanta Johna Hartigana z tomu „Ten \u017c\u00f3\u0142ty dra\u0144” (The Yellow Bastard<\/em>)<\/strong> ze wspomnianej serii Millera to idealny przyk\u0142ad tego, o czym pisz\u0119. Co ciekawe, w filmowej wersji Sin City<\/em> Roberta Rodrigueza<\/strong> z 2005 roku posta\u0107 t\u0119 r\u00f3wnie\u017c gra Bruce Willis.<\/p>\n\n\n\n

Agent Butch m\u00f3g\u0142 zatem na naszych oczach bezkarnie wykiwa\u0107 swojego mocodawc\u0119 Marcellusa Wallace’a – bo takie s\u0105 regu\u0142y i konwencja przest\u0119pczego \u015bwiata. Ale kiedy ten drugi wpad\u0142 w r\u0119ce zdegenerowanych molestant\u00f3w (zauwa\u017cmy, \u017ce zgodnie z twardymi, czarno-bia\u0142ymi regu\u0142ami pulp fiction<\/em> takim zawsze dzieje si\u0119 zas\u0142u\u017cona krzywda), to nie m\u00f3g\u0142 zgodnie z prawid\u0142ami gatunku uciec nie udzieliwszy mu pomocy. Wygra\u0142y zasady i honor, kt\u00f3re nawet w przest\u0119pczym \u015bwiecie nie s\u0105 bez znaczenia. I wi\u0119ksze z\u0142o przegrywa – padaj\u0105 tu znane s\u0142owa o zrobieniu mu „jesieni \u015bredniowiecza (\u017cartobliwe nawi\u0105zanie do dzie\u0142a Johana Huizingi – je\u015bli ogl\u0105da\u0107 ten film po polsku, to tylko w genialnym t\u0142umaczeniu El\u017cbiety Ga\u0142\u0105zki-Salamon).<\/p>\n\n\n\n

Butch Coolidge mia\u0142 wi\u0119c w filmie dwa dylematy, kt\u00f3re mog\u0105 spotka\u0107 i nas. Postawiony przed problemem mocodawcy i agenta zachowa\u0142 si\u0119 samolubnie i przegra\u0142 z pokus\u0105 nadu\u017cycia. Ale gdy przysz\u0142o mu potem dokona\u0107 kluczowego wyboru pomi\u0119dzy dobrem i z\u0142em, to umia\u0142 ju\u017c podj\u0105\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 decyzj\u0119. Zachowa\u0142 si\u0119 honorowo. Nawet je\u015bli oznacza\u0142o to dla niego podj\u0119cie dodatkowego, \u015bmiertelnego ryzyka.<\/p>\n\n\n\n

I chcia\u0142oby si\u0119 oczywi\u015bcie, aby w odniesieniu do okrutnej rzeczywisto\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 nieraz stykamy, przynajmniej w tej drugiej kwestii atrakcyjnie podana fikcja nie by\u0142a tylko pulpow\u0105 fikcj\u0105. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W prze\u0142omowym w swoim czasie, a klasycznym ju\u017c dzi\u015b filmie Quentina Tarantino z 1994 roku „Pulp Fiction” zaz\u0119bia si\u0119 ze sob\u0105 kilka historii, jakby \u017cywcem wyj\u0119tych z podrz\u0119dnej literatury rozrywkowej. Od ko\u0144ca XIX wieku do lat 50-tych XX wieku, w erze przedtelewizyjnej, literatura taka – zwana w\u0142a\u015bnie pulp fiction, od niskiej jako\u015bci papieru, na kt\u00f3rym […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1247,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20,16,9,21],"tags":[],"class_list":["post-1239","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-biznes","category-film-i-teatr","category-historie","category-psychologia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1239","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1239"}],"version-history":[{"count":46,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1239\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1829,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1239\/revisions\/1829"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1247"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1239"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1239"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1239"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}