Dzi\u015b mijaj\u0105 dok\u0142adnie 134 lata od ods\u0142oni\u0119cia przez prezydenta Grovera Clevelanda Statuy Wolno\u015bci w Nowym Jorku. <\/p>\n\n\n\n
Jej drugie imi\u0119 to „Wolno\u015b\u0107 opromieniaj\u0105ca \u015bwiat” (Liberty Enlightening the World<\/em>). W chwili swojego debiutu by\u0142a… najwy\u017csz\u0105 budowl\u0105 w Nowym Jorku (93 metry). Obecnie to ju\u017c nie najwi\u0119ksza czy najwy\u017csza, ale na pewno najbardziej znana statua na \u015bwiecie, obok Chrystusa Zbawiciela z Rio de Janeiro. Oczywi\u015bcie s\u0105 na \u015bwiecie pos\u0105gi Buddy mierz\u0105ce dwa razy tyle. Ale Statua Wolno\u015bci to ponadczasowy i uniwersalny symbol.<\/p>\n\n\n\n Statua przedstawia, czy w zasadzie jest, Libertas<\/em> – rzymsk\u0105 personifikacj\u0105 wolno\u015bci. Motyw ten nie jest obcy mitologii i symbolice USA – ta sama posta\u0107, cho\u0107 oczywi\u015bcie w innym antura\u017cu, wyst\u0119puje razem z Temid\u0105 w herbie Nowego Jorku, a jej wizerunek by\u0142 bity na znanej z\u0142otej monecie 20-dolarowej (tzw. Double Eagle<\/em>). Ju\u017c od ponad p\u00f3\u0142tora wieku zdobi ona tak\u017ce budynek Kapitolu w Waszyngtonie. Ta konkretna jest natomiast w swojej pozie i wygl\u0105dzie wzorowana, jak si\u0119 zaraz oka\u017ce nieprzypadkowo, na jeszcze starszej bogini – egipskiej Izydzie.<\/p>\n\n\n\n Statua stoi na wyspie Liberty Island<\/em>, u uj\u015bcia rzeki Hudson do Oceanu Atlantyckiego. Wita st\u0105d od lat wszystkie przyp\u0142ywaj\u0105ce statki. By\u0142a zatem pierwszym obrazem Nowego \u015awiata dla ponad 12 milion\u00f3w imigrant\u00f3w, kt\u00f3rzy w nadziei na lepsze \u017cycie przekroczyli bramy niedalekiej Ellis Island<\/em> mi\u0119dzy 1892 a 1954 rokiem. Dla nich by\u0142a prawdziw\u0105 ikon\u0105, obietnic\u0105 wolno\u015bci i nadziej\u0105 na przysz\u0142o\u015b\u0107. Jest dla nas, praktycznie od zawsze, charakterystycznym symbolem Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, a tak\u017ce – obok Empire State Building<\/em> – samego Nowego Jorku.<\/p>\n\n\n\n Znamy j\u0105 bardzo dobrze w jej zarysie – stoj\u0105ca na wysokim piedestale kobieta w zieleni, ubrana w d\u0142ug\u0105 szat\u0119, trzymaj\u0105ca wysoko w prawej d\u0142oni pochodni\u0119, a w lewej tablic\u0119, na kt\u00f3rej umieszczona jest zapisana cyframi rzymskimi data uzyskania niepodleg\u0142o\u015bci przez Stany Zjednoczone (JULY IV MDCCLXXVI<\/em> – 4 lipca 1776 roku). Na g\u0142owie „kwietny ma wianek”. W tym przypadku jest to jednak charakterystyczna 7-kolczasta korona. U jej st\u00f3p, cho\u0107 trudno go dostrzec na pierwszy rzut oka, le\u017cy zerwany \u0142a\u0144cuch – symbol niedawnego (z jej perspektywy) zniesienia niewolnictwa.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 jej \u017cywio\u0142em jest mitologia, jej ziemskim ojcem jest francuski rze\u017abiarz Fr\u00e9d\u00e9ric August Bartholdi. Bo gdyby nie jego marzenie i determinacja, statua ta nigdy by nie powsta\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Jako m\u0142ody cz\u0142owiek Bartholdi odwiedzi\u0142 Egipt, gdzie zachwyci\u0142 go czo\u0142owy projekt infrastrukturalny \u00f3wczesnego \u015bwiata – Kana\u0142 Sueski. W\u00f3wczas postanowi\u0142, \u017ce kiedy\u015b zrealizuje w\u0142asne, epokowe dzie\u0142o.<\/p>\n\n\n\n A kiedy Bartholdi co\u015b sobie postanowi\u0142, to musia\u0142 to zrealizowa\u0107. Na wystawie \u015bwiatowej w Pary\u017cu w 1867 roku spotka\u0142 si\u0119 z kedywem Egiptu i roztoczy\u0142 przed nim wizj\u0119 stworzenia dzie\u0142a monumentalnego – jak sam Sfinks i wielkie piramidy. Wtedy po raz pierwszy narysowa\u0142 kobiet\u0119 z pochodni\u0105 w d\u0142oni, ubran\u0105 w egipsk\u0105 szat\u0119 fellah. Mia\u0142a ona stan\u0105\u0107 u wr\u00f3t nowego Kana\u0142u Sueskiego – niczym Kolos Rodyjski (jeden z 7 Cud\u00f3w \u015awiata antycznego) u wr\u00f3t portu, od kt\u00f3rego wzi\u0105\u0142 nazw\u0119. Gdyby to zlecenie dosz\u0142o do skutku, statua by\u0142aby dzi\u015b na pewno symbolem Egiptu. Zamiast niej w tym miejscu stan\u0119\u0142a w\u00f3wczas bardzo efektowna, ale dzi\u015b niespecjalnie ju\u017c wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 si\u0119 latarnia morska w Port Said.<\/p>\n\n\n\n Do pierwszej umowy zatem nie dosz\u0142o i Bartholdi zacz\u0105\u0142 szuka\u0107 nowego miejsca dla swojego \u00f3smego cudu. Wtedy przypomnia\u0142 sobie, \u017ce ju\u017c w 1865 roku s\u0142ysza\u0142 od znajomego francuskiego polityka, prezesa francuskiego stowarzyszenia przeciw niewolnictwu, \u017ce dobrym sposobem na uczczenie zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 setnej rocznicy niepodleg\u0142o\u015bci USA i przy okazji niedawnego zniesienia tam niewolnictwa, by\u0142oby zbudowanie okaza\u0142ego pomnika, a gdyby ju\u017c taki powsta\u0142, to oczywi\u015bcie tylko przy wsp\u00f3\u0142pracy z kulturaln\u0105 Francj\u0105. Kt\u00f3rej z kolei przyda\u0142oby si\u0119 na pewno troch\u0119 jankeskiej wolno\u015bci i samostanowienia.<\/p>\n\n\n\n W tym momencie nale\u017cy rozwia\u0107 g\u0142\u00f3wny mit zwi\u0105zany z budow\u0105 Statuy. Nie by\u0142a ona, jak przeczytamy w wi\u0119kszo\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142, darem Francji dla USA. Sprawa, jak zaraz zobaczymy, by\u0142a du\u017co bardziej z\u0142o\u017cona i w rzeczywisto\u015bci opiera\u0142a si\u0119 w przewa\u017caj\u0105cej mierze na nigdy niezachwianym uporze jednego cz\u0142owieka – Bartholdiego. A mit prezentu i konieczno\u015bci zrewan\u017cowania si\u0119 za\u0144 powsta\u0142 p\u00f3\u017aniej, kiedy Statua by\u0142a symbolem zach\u0119caj\u0105cym ameryka\u0144skich rekrut\u00f3w do wst\u0105pienia do armii podczas I wojny \u015bwiatowej i obrony Europy, w tym samej Francji.<\/p>\n\n\n\n Rze\u017abiarz postanowi\u0142 zatem, \u017ce swoj\u0105 statu\u0119 zbuduje w\u0142a\u015bnie w USA i po odbyciu s\u0142u\u017cby wojskowej w wojnie z Prusami, wyruszy\u0142 w 1871 roku po raz pierwszy w \u017cyciu na nowy kontynent, w celu realizacji tego marzenia. Z determinacj\u0105 przejecha\u0142 nast\u0119pnie kraj wzd\u0142u\u017c i wszerz, w poszukiwaniu w\u0142a\u015bciwego miejsca, poparcia i sponsor\u00f3w. Ale ju\u017c pierwsza lokalizacja, kt\u00f3r\u0105 zobaczy\u0142 – jak wielu przed nim po przybyciu do USA – zwr\u00f3ci\u0142a jego szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119. Liberty Island<\/em>, witaj\u0105ca wszystkich przybysz\u00f3w morskich, by\u0142aby przecie\u017c idealnym miejscem do ekspozycji takiego dzie\u0142a. Tak si\u0119 te\u017c szcz\u0119\u015bliwie sk\u0142ada\u0142o, \u017ce wyspa ta (\u00f3wcze\u015bnie Bedloe Island<\/em>) nale\u017ca\u0142a do w\u0142adz federalnych, a wi\u0119c pa\u0144stwowych. By\u0142a zatem dobrem wsp\u00f3lnym wszystkich stan\u00f3w, co od strony symboliki mia\u0142o same korzy\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Bartholdi, zawsze ambitny, spotka\u0142 si\u0119 w tej sprawie z samym prezydentem Ulyssesem Grantem. Wst\u0119pne nastawienie genera\u0142a by\u0142o co prawda przychylne, ale zar\u00f3wno podczas spotkania z nim, jak i z kolejnymi potencjalnymi apologetami projektu, nie pad\u0142y \u017cadne finansowe i logistyczne konkrety. To by\u0142 ten moment, kiedy projekt m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 ostatecznie zarzucony. Ale Bertholdi nie poddawa\u0142 si\u0119 tak \u0142atwo.<\/p>\n\n\n\n Po pierwsze – mia\u0142 plan. Wst\u0119pne modele rze\u017aby stworzy\u0142 w 1870 roku. Koncepcja by\u0142a jedna i wsp\u00f3lna: kobieta reprezentuj\u0105ca wolno\u015b\u0107, w rzymskiej szacie, z pochodni\u0105 w r\u0119ku, wyrze\u017abiona w neoklasycznym stylu. Historia, jakoby twarz dzie\u0142a by\u0142a wzorowana na matce rze\u017abiarza, a cia\u0142o na jego kochance, brzmi mo\u017ce atrakcyjnie (w sensie fabularnym), ale nie ma wyra\u017anego poparcia w faktach. Statua Wolno\u015bci to typowy du\u017cy pomnik, kt\u00f3ry poprzez sw\u0105 skal\u0119 i konieczno\u015b\u0107 zachowania stabilnej konstrukcji no\u015bnej musi bazowa\u0107 na anatomicznych uproszczeniach. Tu nie by\u0142o miejsca na odwzorowywanie kogokolwiek \u017cyj\u0105cego – poza tym, \u017ce rze\u017aba mia\u0142a by\u0107 w za\u0142o\u017ceniu kobiet\u0105. I bogini\u0105 – ale nie formy, tylko funkcji. W tym przypadku to poza, symbolika i usytuowanie tej rze\u017aby by\u0142y kluczowe. Gdyby by\u0142a prawdziw\u0105 bogini\u0105 pi\u0119kna, jej talia musia\u0142yby by\u0107 zapewne nieco w\u0119\u017csza. Nie bez przyczyny, ale i nie bez zaskoczenia dostrze\u017cemy w tym dziele podobie\u0144stwa do innego znanego (ale zupe\u0142nie niekobiecego) dzie\u0142a Bertholdiego – Lwa Belfortu.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie koncepcja nie narodzi\u0142a si\u0119 od razu jako gotowa do wdro\u017cenia. Statua mia\u0142a pocz\u0105tkowo trzyma\u0107 w r\u0119kach zerwany \u0142a\u0144cuch, co by\u0142oby mo\u017ce czytelne dla \u00f3wczesnych obywateli w obliczu zniesienia niewolnictwa, ale ju\u017c sto lat p\u00f3\u017aniej mog\u0142oby sugerowa\u0107 na przyk\u0142ad s\u0142abo\u015b\u0107 ameryka\u0144skiego przemys\u0142u stalowego. Ostatecznie wolno\u015b\u0107 uosabia zatem nadal \u0142a\u0144cuch, ale u\u0142o\u017cony ju\u017c dyskretnie u jej st\u00f3p, a w spos\u00f3b bardziej zdecydowany wyra\u017ca j\u0105 ods\u0142oni\u0119ta deklaracja niepodleg\u0142o\u015bci w r\u0119ce. <\/p>\n\n\n\n Je\u015bli chodzi o materia\u0142, to po\u017c\u0105dane by\u0142oby oczywi\u015bcie z\u0142oto, ale r\u00f3wnie nowoczesna a bardziej rozs\u0105dna by\u0142a br\u0105zowa mied\u017a, w postaci kutych arkuszy o grubo\u015bci zaledwie 2 milimetr\u00f3w. Dzi\u0119ki temu rze\u017aba mia\u0142a by\u0107 lekka i efektownie nowoczesna. Z pi\u0119knym, tak to widzia\u0142 tw\u00f3rca, miedzianym po\u0142yskiem. Sama statua mierzy\u0107 mia\u0142a w ostatecznej formie po\u0142ow\u0119 z \u0142\u0105cznej wysoko\u015bci ca\u0142ej budowli. Reszt\u0119 uzupe\u0142nia\u0107 mia\u0142 zaprojektowany i stworzony na zam\u00f3wienie Bertholdiego murowany cok\u00f3\u0142. <\/p>\n\n\n\n Wreszcie w 1875 roku nadszed\u0142 we Francji korzystny klimat polityczny, aby jeszcze mocniej naciska\u0107 na realizacj\u0119 projektu. To, \u017ce dzie\u0142o upami\u0119tniaj\u0105ce stulecie niepodleg\u0142o\u015bci powinno by\u0107 joint-venture<\/em> ameryka\u0144sko-francuskim nie by\u0142o przecie\u017c pomys\u0142em nowym (st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 w ko\u0144cu oryginalna inspiracja dla Bertholdiego). I tak jak Gustave Eiffel mia\u0142 zab\u0142ysn\u0105\u0107 swoim wiekopomnym dzie\u0142em przy okazji Wystawy \u015awiatowej w Pary\u017cu w 1889 roku, tak Bartholdi upatrzy\u0142 sobie Wystaw\u0119 Stulecia (Centennial Exposition<\/em>) w Filadelfii w latach 1875-1876 jako miejsce debiutu i idealn\u0105 platform\u0119 do rozpropagowania swojego dzie\u0142a. A przy okazji w ko\u0144cu uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 konkretne warunki realizacji – strona francuska zap\u0142aci za statu\u0119, ameryka\u0144ska za cok\u00f3\u0142 i miejsce dla niej. Nie m\u00f3wimy tu przy tym o dotacjach rz\u0105dowych – powo\u0142ano w tym celu specjalne stowarzyszenie.<\/p>\n\n\n\n Bartholdi nie czeka\u0142 natomiast na finalizacj\u0119 umowy i warunk\u00f3w. On by\u0142 przecie\u017c zdeterminowanym tw\u00f3rc\u0105. Zbudowa\u0142 ju\u017c najwa\u017cniejsze elementy pos\u0105gu – g\u0142ow\u0119 i praw\u0105 r\u0119k\u0119 trzymaj\u0105c\u0105 pochodni\u0119 i wys\u0142a\u0142 je na ameryka\u0144sk\u0105 wystaw\u0119, gdzie dotar\u0142y co prawda z op\u00f3\u017anieniem, ale wywar\u0142y na odwiedzaj\u0105cych nale\u017cyte wra\u017cenie. Niewiele brakowa\u0142o, aby Statua zosta\u0142a ju\u017c w Filadelfii na sta\u0142e. Zreszt\u0105 kolejne miasta zaczyna\u0142y te\u017c by\u0107 o ni\u0105 zazdrosne.<\/p>\n\n\n\n Prezydent Grant by\u0142, jak ju\u017c si\u0119 rzek\u0142o, pozytywnie nastawiony do sprawy i kiedy przyszed\u0142 w\u0142a\u015bciwy czas i lokalne stowarzyszenia zapewni\u0142y pocz\u0105tkowy wk\u0142ad w finansowanie, to on, w ostatnim dniu swojego urz\u0119dowania 3 marca 1877 roku, podpisa\u0142 zgod\u0119 na realizacj\u0119 projektu. Oficjalnie, aby nada\u0107 mu w\u0142a\u015bciwe uzasadnienie bud\u017cetowe, mia\u0142a to by\u0107 „fantazyjna latania morska”.<\/p>\n\n\n\n Teraz nale\u017ca\u0142o wykona\u0107 d\u0142ugo przygotowywane zadanie. Bartholdi budowa\u0142 statu\u0119 na raty, pokazuj\u0105c j\u0105 w mi\u0119dzyczasie widzom za pieni\u0105dze, przeznaczane na dalsz\u0105 realizacj\u0119. Wizja to jedno, finansowanie to drugie i \u017caden nowoczesny tw\u00f3rca nigdy nie mo\u017ce o tym zapomina\u0107. Tak si\u0119 przy tym z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce przy projekcie pojawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce, nieco przypadkowo, sam Eiffel. Poprzedni wykonawca piedesta\u0142u zmar\u0142 nie zostawiwszy \u017cadnych wskaz\u00f3wek, w jaki spos\u00f3b miedziana konstrukcja mia\u0142aby by\u0107 w spos\u00f3b bezpieczny i trwa\u0142y po\u0142\u0105czona z coko\u0142em. I to w\u0142a\u015bnie geniusz przyst\u0119puj\u0105cego do projektu Eiffela zapewni\u0142 konstrukcji elastyczno\u015b\u0107 niezb\u0119dn\u0105 do zniesienia przez ni\u0105 pierwszych 100 lat przenikliwych morskich wiatr\u00f3w, srogich zim oraz niezno\u015bnych letnich upa\u0142\u00f3w, charakterystycznych dla Nowego Jorku.<\/p>\n\n\n\n Sprawie mocno przys\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 tak\u017ce inna znana posta\u0107 – Joseph Pulitzer, wydawca gazety New York World<\/em>, na kt\u00f3rego cze\u015b\u0107 nazwano p\u00f3\u017aniej przyznawan\u0105 dzi\u015b najwa\u017cniejsza ameryka\u0144sk\u0105 nagrod\u0119 za dokonania tw\u00f3rcze. Obieca\u0142 on, \u017ce wydrukuje w swojej gazecie nazwisko ka\u017cdej osoby, kt\u00f3ra przeznaczy cho\u0107by najmniejsz\u0105 sum\u0119 na finansowanie dzie\u0142a. Inicjatywa spotka\u0142a si\u0119 z entuzjastycznym, cho\u0107 mo\u017ce nieco nie\u015bpiesznym, przyj\u0119ciem nowojorczyk\u00f3w i ostatecznie pozwoli\u0142a sfinansowa\u0107 niezb\u0119dny dla rze\u017aby cok\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n Statua przyby\u0142a w ko\u0144cu do Nowego Jorku na pok\u0142adzie parowca Is\u00e8re 17 czerwca 1885 roku. Czeka\u0142o na ni\u0105 w porcie 200 tysi\u0119cy nowojorczyk\u00f3w. Ale sama statua musia\u0142a poczeka\u0107 jeszcze prawie rok na sw\u00f3j piedesta\u0142.<\/p>\n\n\n\n Sam proces kompletacji i stawiania struktury wa\u017c\u0105cej 230 ton by\u0142 bardzo skomplikowany, ale, o dziwo, maj\u0105c na uwadze \u00f3wczesne marne warunki bezpiecze\u0144twa, przy budowie \u017cycie straci\u0142a tylko jedna osoba. Przy okazji do rze\u017aby pod\u0142\u0105czono pr\u0105d elektryczny, absolutn\u0105 nowo\u015b\u0107 w tamtych czasach, co pozwoli\u0142o zapali\u0107 pokryt\u0105 z\u0142otem latarni\u0119 w pochodni. Mia\u0142a to by\u0107 w ko\u0144cu, tak zapisano w przecie\u017c bud\u017cecie, nie jaka\u015b tw\u00f3rcza fanaberia, ale prawdziwa „latarnia morska”. Efekt by\u0142 niestety bardzo mizerny, \u015bwiat\u0142o by\u0142o s\u0142abe i nie nadawa\u0142o si\u0119 w \u017caden spos\u00f3b do sygnalizowania po\u0142o\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n Statua du\u017co lepiej sprawdzi\u0107 si\u0119 mia\u0142a zatem jako efektowny symbol, ni\u017c dzie\u0142o typowo u\u017cytkowe.<\/p>\n\n\n\n I tak 134 lata temu, 28 pa\u017adziernika 1886 roku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia Statuy Wolno\u015bci, kt\u00f3re zgromadzi\u0142y milion nowojorczyk\u00f3w, paraduj\u0105cych i \u015bwi\u0119tuj\u0105cych na ulicach w zupe\u0142nie nowym, ale wielokrotnie powtarzanym ju\u017c odt\u0105d stylu – rzucaj\u0105c d\u0142ugie wst\u0119gi konfetti (ticker-tape parade<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Sama uroczysto\u015b\u0107, jej ranga i d\u0142ugie lata oczekiwa\u0144 na finalizacj\u0119 nieco zdeprymowa\u0142y i przyt\u0142oczy\u0142y Bartholdiego, kt\u00f3ry najpierw niezdarnie ods\u0142oni\u0142 Statu\u0119 zbyt wcze\u015bnie, a potem odm\u00f3wi\u0142 wyg\u0142oszenia jakiejkolwiek mowy upami\u0119tniaj\u0105cej. Szansy na pokazanie si\u0119 w historycznym momencie nie zamierzali natomiast zmarnowa\u0107 politycy – prezydent Cleveland wyg\u0142osi\u0142 kwiecist\u0105 mow\u0119, nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy innymi do „stropu \u015bwiat\u0142a, kt\u00f3ry przebije mrok ludzkiej ignorancji i zniewolenia, a\u017c wolno\u015b\u0107 nie o\u015bwieci ca\u0142ego \u015bwiata”. <\/p>\n\n\n\n W wymiarze bardziej praktycznym Statua Wolno\u015bci szybko sta\u0142a si\u0119 po prostu nieod\u0142\u0105cznym elementem krajobrazu ameryka\u0144skiej metropolii. A w warstwie symbolicznej – wizerunkiem pot\u0119\u017cnego, wolnego kraju, pe\u0142nego wyzwa\u0144, szans i nadziei.<\/p>\n\n\n\n Wizja Bertholdiego i jego niezachwiana determinacja w realizacji plan\u00f3w i marze\u0144 przynios\u0142y w ko\u0144cu zas\u0142u\u017cone efekty. Mia\u0142 swoje epokowe dzie\u0142o.<\/p>\n\n\n\n W wizji tw\u00f3rcy nie uda\u0142a si\u0119 tylko jedna rzecz. Bardzo szybko, ju\u017c na pocz\u0105tku XX wieku, w wyniku procesu oksydacji Statua Wolno\u015bci straci\u0142a sw\u00f3j pierwotny, miedziany kolor i sta\u0142a si\u0119 taka, jak\u0105 j\u0105 znamy dzi\u015b. Zielona.<\/p>\n\n\n\n I nie by\u0142aby sob\u0105, gdyby by\u0142a inna.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dzi\u015b mijaj\u0105 dok\u0142adnie 134 lata od ods\u0142oni\u0119cia przez prezydenta Grovera Clevelanda Statuy Wolno\u015bci w Nowym Jorku. Jej drugie imi\u0119 to „Wolno\u015b\u0107 opromieniaj\u0105ca \u015bwiat” (Liberty Enlightening the World). W chwili swojego debiutu by\u0142a… najwy\u017csz\u0105 budowl\u0105 w Nowym Jorku (93 metry). Obecnie to ju\u017c nie najwi\u0119ksza czy najwy\u017csza, ale na pewno najbardziej znana statua na \u015bwiecie, obok […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":147,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12,9,11],"tags":[],"class_list":["post-140","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czy-pamietasz","category-historie","category-kartka-z-kalendarza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/140","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=140"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/140\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1381,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/140\/revisions\/1381"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/147"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=140"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=140"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=140"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}