Dok\u0142adnie 82 lata temu Ziemi\u0119 zaatakowali Marsjanie.<\/p>\n\n\n\n
A przynajmniej tak m\u00f3wiono w radio.<\/p>\n\n\n\n
W niedziel\u0119, 30 pa\u017adziernika 1938 roku o godzinie 8:00 wieczorem, radio CBS wyemitowa\u0142o 17 odcinek popularnej audycji The Mercury Theatre on the Air<\/em>. Godzinny program by\u0142 emitowany od lipca tego roku, co tydzie\u0144 przyci\u0105gaj\u0105c rzesze s\u0142uchaczy i prezentuj\u0105c adaptacje klasycznych dzie\u0142 literatury. Tego dnia, z okazji zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 Halloween<\/em> szykowano dla s\u0142uchaczy odcinek specjalny. Nikt jeszcze wtedy nie przewidywa\u0142, jak bardzo specjalny.<\/p>\n\n\n\n Bior\u0105cy udzia\u0142 w tej audycji „Teatr Merkurego” (nazwany tak na cze\u015b\u0107 legendarnego magazynu The American Mercury<\/em>, prezentuj\u0105cego opowiadania najbardziej znanych pisarzy) by\u0142 niezale\u017cn\u0105 grup\u0105 aktor\u00f3w, za\u0142o\u017con\u0105 rok wcze\u015bniej w Nowym Jorku przez Johna Housemana oraz pewnego bardzo m\u0142odego i bardzo b\u0142yskotliwego aktora, producenta, pisarza i scenarzyst\u0119 w jednej osobie – Orsona Wellesa.<\/p>\n\n\n\n Welles, ledwie 22-latek, by\u0142 niezwykle utalentowany, aktywny i wszechobecny niczym sam b\u00f3g Merkury. Wysoki, odznaczaj\u0105cy si\u0119 g\u0142\u0119bokim i dono\u015bnym g\u0142osem, o aktorstwie marzy\u0142 od zawsze, ale jego talenty znacznie wykracza\u0142y poza t\u0119 tylko profesj\u0119. By\u0142 r\u00f3wnie dobry jako re\u017cyser, scenarzysta i pisarz. S\u0142aw\u0119 przyni\u00f3s\u0142 mu ju\u017c wcze\u015bniej w\u0142asnor\u0119cznie ilustrowany i bardzo popularny w Ameryce zbi\u00f3r dramat\u00f3w Szekspira (seria Everybody’s Shakespeare<\/em>). Swoj\u0105 prac\u0119 jako aktor teatralny uzupe\u0142nia\u0142 tak\u017ce z powodzeniem jako aktor radiowy. <\/p>\n\n\n\n Dla teatru by\u0142 to czas szczeg\u00f3lny. W czasach Wielkiego Kryzysu (Great Depression<\/em>) i Nowego \u0141adu (New Deal<\/em>) pa\u0144stwo intensywnie dotowa\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 kulturaln\u0105. M\u00f3wi\u0105c precyzyjnie – dotowa\u0142o zatrudnienie dla aktor\u00f3w, scenograf\u00f3w, specjalist\u00f3w od kostium\u00f3w, muzyk\u00f3w, technik\u00f3w i innych pracownik\u00f3w bran\u017cy teatralnej. Program pa\u0144stwowy zwany Federalnym Teatrem (The Federal Theatre Project<\/em>), dawa\u0142 zatrudnienie 15 tysi\u0105com os\u00f3b i przyczyni\u0142 si\u0119 w drugiej po\u0142owie lat 30-tych XX wieku do bezprecedensowego rozkwitu bran\u017cy rozrywkowej, pomimo og\u00f3lnego kryzysu gospodarczego.<\/p>\n\n\n\n Dla tw\u00f3rcy by\u0142y to sprzyjaj\u0105ce okoliczno\u015bci. Po pierwsze dawa\u0142o to komu\u015b takiemu jak Welles mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizowania ogromnej liczby projekt\u00f3w. – Nie by\u0142em bezrobotny w latach 30-tych, wr\u0119cz przeciwnie, by\u0142em wtedy tak zapracowany, \u017ce zapomnia\u0142em, jak si\u0119 \u015bpi. – wspomina\u0142 potem. Po drugie Welles, pomimo m\u0142odego wieku coraz bardziej aspiruj\u0105cy do roli producenta, re\u017cysera i impresario, m\u00f3g\u0142 realizowa\u0107 swoje przedstawienia z niespotykanym rozmachem – kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: m\u00f3g\u0142 zatrudni\u0107 tylu aktor\u00f3w, ilu tylko zechcia\u0142.<\/p>\n\n\n\n We wsp\u00f3\u0142pracy z Johnem Housemanem i jego Negro Theatre Unit<\/em> z Harlemu Welles stworzy\u0142 na przyk\u0142ad sztuk\u0119 pod tytu\u0142em Voodoo Macbeth<\/em> ze 150 aktorami wy\u0142\u0105cznie afro-ameryka\u0144skiego pochodzenia. Sukces spektaklu przekroczy\u0142 wszelkie oczekiwania, a po krajowym tournee Wellesa okre\u015blono mianem m\u0142odego geniusza.<\/p>\n\n\n\n Co ciekawe, Orson Welles by\u0142 w\u00f3wczas tak rozp\u0119dzony, je\u015bli chodzi o liczb\u0119 realizowanych projekt\u00f3w i aktywno\u015bci, \u017ce rz\u0105dowe dotacje nie wystarcza\u0142y i musia\u0142 sam dotowa\u0107 swoje spektakle. Mia\u0142 z czego, bo z pensji radiowca zarabia\u0142 doskonale. Prezydent Rossevelt \u017cartowa\u0142 zreszt\u0105 potem, \u017ce Welles by\u0142 jedyn\u0105 znan\u0105 mu osob\u0105, kt\u00f3ra nielegalnie transferowa\u0142a pieni\u0105dze do<\/em> rz\u0105dowego programu. Welles kursowa\u0142 ju\u017c w tym czasie kilka razy dziennie pomi\u0119dzy teatrem a studiami radiowymi, gdzie po zaledwie kr\u00f3tkim przeskanowaniu tekstu wchodzi\u0142 na anten\u0119.<\/p>\n\n\n\n W 1937 roku Orson Welles nabra\u0142 ju\u017c takiej pewno\u015bci siebie, \u017ce postanowi\u0142 odci\u0105\u0107 pa\u0144stwow\u0105 p\u0119powin\u0119 i razem z Housemanem za\u0142o\u017cy\u0107 w\u0142asny biznes. Wynaj\u0119li budynek Comedy Theatre<\/em> na Broadwayu w Nowym Jorku z 687 miejscami siedz\u0105cymi i otworzyli go dla publiczno\u015bci pod now\u0105 nazw\u0105. Teatr Merkurego (The Mercury Theatre<\/em>) rozpocz\u0105\u0142 oficjaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 11 listopada tego roku przedstawieniem pod tytu\u0142em „Cezar” (Caesar<\/em>) – nowoczesn\u0105 adaptacj\u0105 szekspirowskiego dramatu o zab\u00f3jstwie rzymskiego przyw\u00f3dcy i jego dramatycznych nast\u0119pstwach. Inscenizacja i scenografia by\u0142y doskona\u0142e, a polityczna historia tak realistyczna i aktualna, jakby spisek przeciw Juliuszowi Cezarowi mia\u0142 miejsce zaledwie wczoraj. Odt\u0105d nie by\u0142o lepszego i bardziej znanego w tej bran\u017cy od Orsona Wellesa.<\/p>\n\n\n\n Po kilku kolejnych sukcesach na Broadwayu, Welles pojawi\u0142 si\u0119 na ok\u0142adce magazynu Time, a jego zgrana trupa, zarabiaj\u0105ca ju\u017c ogromne ga\u017ce i ciesz\u0105ca si\u0119 r\u00f3wnie wysok\u0105 popularno\u015bci\u0105, by\u0142a otwarta na nowe wyzwania i do\u0142\u0105czy\u0142a do stacji CBS (Columbia Broadcasting System<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tkowo, zanim sta\u0142a si\u0119 The Mercury Theatre on the Air<\/em>, nowa audycja nazywa\u0142a si\u0119 „W pierwszej osobie” (First Person Singular<\/em>). By\u0142o to w zasadzie trafne, poniewa\u017c Welles by\u0142 zawsze g\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105 ka\u017cdego odcinka, podobnie jak jego re\u017cyserem, scenografem i niestrudzon\u0105 si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105. Radio zyskiwa\u0142o w\u00f3wczas na znaczeniu i mia\u0142o ogromny potencja\u0142 do wystawiania przedstawie\u0144 dramatycznych trafiaj\u0105cych do szerokiej rzeszy s\u0142uchaczy. Welles dostrzeg\u0142 ten potencja\u0142 i potraktowa\u0142 je jak najwi\u0119ksz\u0105 w kraju scen\u0119 teatraln\u0105.<\/p>\n\n\n\n Ka\u017cdy z odcink\u00f3w by\u0142 adaptacj\u0105 znanego dzie\u0142a popularnej literatury – „Drakuli”, „Wyspy Skarb\u00f3w”, „Przyg\u00f3d Hucka Finna”, czy” J\u0105dra Ciemno\u015bci”. Welles zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce w audycji radiowej, gdzie brak scenografii, kluczowy jest d\u017awi\u0119k. I w tym wzgl\u0119dzie nie zadowala\u0142 si\u0119 niczym, co nie ociera\u0142o si\u0119 o perfekcj\u0119. A d\u017awi\u0119ki, kt\u00f3rych szuka\u0142, nie by\u0142y odtwarzane nigdy wcze\u015bniej. Do inscenizacji Drakuli potrzeba by\u0142o na przyk\u0142ad d\u017awi\u0119ku osinowego ko\u0142ka przekuwaj\u0105cego serce wampira. Szukaj\u0105c bardziej dost\u0119pnych rekwizyt\u00f3w ni\u017c wampirze podroby, na pr\u00f3bie u\u017cyto kapusty i zaostrzonego ko\u0142ka od miot\u0142y. – Zbyt szeleszcz\u0105cy d\u017awi\u0119k… – skomentowa\u0142 Welles – Zr\u00f3bcie w kapu\u015bcie dziur\u0119 i nalejcie do niej wody. Potrzebujemy krwi! Ostatecznie do roli idealnie nadawa\u0142 si\u0119… arbuz. Po wyst\u0119pie Wellesa, wydobywaj\u0105cego m\u0142otkiem upiorne d\u017awi\u0119ki z dojrza\u0142ego arbuza, miliony s\u0142uchaczy mia\u0142y mie\u0107 tej nocy koszmary.<\/p>\n\n\n\n Ale to, co wydarzy\u0142o si\u0119 30 pa\u017adziernika 1938 roku, przesz\u0142o wszelkie oczekiwania.<\/p>\n\n\n\n Program rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od charakterystycznej, muzycznej zapowiedzi wyst\u0119pu Mercury Theatre on the Air<\/em>. – Dzi\u015b przedstawiona zostanie adaptacja „Wojny \u015awiat\u00f3w” (War of the Worlds<\/em>) H. G Wellsa<\/strong> z 1898 roku.<\/p>\n\n\n\n Orson Welles rozpocz\u0105\u0142, czytaj\u0105c wst\u0119p do powie\u015bci, zmieniaj\u0105c jego fragmenty tak, aby pasowa\u0142y do bie\u017c\u0105cych wydarze\u0144. – Ju\u017c wiemy, \u017ce na pocz\u0105tku XX wieku ten \u015bwiat by\u0142 uwa\u017cnie obserwowany przez inteligencj\u0119 przewy\u017cszaj\u0105c\u0105 ludzk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Przez nast\u0119pne 20 minut transmisja przypomina\u0142a zwyk\u0142e wieczorne studio radiowe, przerywane niepokoj\u0105cymi wiadomo\u015bciami (fleszami) z ostatniej chwili. Pierwszy raptownie przerwa\u0142 muzyk\u0119 na \u017cywo „z koncertu w Hotelu Plaza” (gra\u0142a oczywi\u015bcie orkiestra w studio) – nag\u0142e doniesienie m\u00f3wi\u0142o o dziwnych wybuchach dostrze\u017conych na Marsie, a nast\u0119pnie o r\u00f3wnie dziwnym obiekcie, spadaj\u0105cym z hukiem na farm\u0119 w Grover’s Mill w stanie New Jersey. Grany przez Wellesa astronom nie potrafi\u0142 wyja\u015bni\u0107 s\u0142uchaczom tego zjawiska, spekulowa\u0142, \u017ce musia\u0142 by\u0107 to upadek meteorytu.<\/p>\n\n\n\n Program muzyczny powr\u00f3ci\u0142, ale po chwili zosta\u0142 zn\u00f3w przerwany przez relacj\u0119 na \u017cywo z miejsca impaktu, gdzie policjanci i t\u0142um gapi\u00f3w otoczyli wbity w ziemi\u0119 cylindryczny obiekt. – Przypomina bardziej olbrzymi walec ni\u017c meteoryt. Jest pokryty l\u015bni\u0105cym metalem. Otwiera si\u0119…<\/p>\n\n\n\n By\u0142 to pocz\u0105tek inwazji Marsjan na Ziemi\u0119.<\/p>\n\n\n\n Dalej w radio s\u0142ycha\u0107 by\u0142o krzyki spanikowanych ludzi, d\u017awi\u0119ki wystrza\u0142\u00f3w i wybuch\u00f3w. Kolejne wiadomo\u015bci w dramatycznym tonie informowa\u0142y o atakach marsja\u0144skich naje\u017ad\u017ac\u00f3w na kolejne, prawdziwe miasta i miejsca w Stanach Zjednoczonych i nieudanych pr\u00f3bach ich odparcia przez wojsko. – Brak obrony. Nasza armia jest rozbita. Artyleria, si\u0142y powietrzne, wszystko stracone. To mo\u017ce by\u0107 ostatnia transmisja…<\/p>\n\n\n\n Nagle ogromna maszyna wojenna Marsjan zacz\u0119\u0142a rozsiewa\u0107 truj\u0105cy gaz nad samym Nowym Jorkiem! Uciekaj\u0105cy mieszka\u0144cy – wed\u0142ug radiowej relacji – padali martwi jak muchy. Ton audycji staje si\u0119 coraz bardziej dramatyczny, nagle i sam prezenter zaczyna si\u0119 dusi\u0107 i kaszle\u0107. Po czym milknie. W tle s\u0142ycha\u0107 zdezorientowany g\u0142os realizatora – Halo, czy kto\u015b nadaje…!? – Halo, czy jest tam kto…?<\/p>\n\n\n\n Po przerwie, w drugie cz\u0119\u015bci spektaklu, narracja zmienia si\u0119 w reporta\u017c i wywiad z granym przez Wellesa ocalonym, kt\u00f3ry jako jeden z nielicznych prze\u017cy\u0142 inwazj\u0119. Tak jak w ksi\u0105\u017cce, zako\u0144czenie przynosi wyja\u015bnienie, \u017ce Marsjan pokonali nie ludzie, ale ziemskie bakterie.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c w trakcie transmisji, trwaj\u0105cej \u0142\u0105cznie godzin\u0119, a do pierwszej dramatycznej przerwy 35 minut (bez \u017cadnej przerwy reklamowej) w Stanach Zjednoczonych wybuch\u0142a panika. The Mercury Theatre on the Air<\/em> nie by\u0142 jedyn\u0105 popularn\u0105 audycj\u0105 emitowan\u0105 w tym czasie, wi\u0119c wiele os\u00f3b w\u0142\u0105czaj\u0105cych si\u0119 p\u00f3\u017aniej przegapi\u0142o wst\u0119p i kontekst ca\u0142ej opowie\u015bci. A przecie\u017c to, co s\u0142yszeli faktycznie brzmia\u0142o jak prawdziwe wiadomo\u015bci. \u017badna reklama nie przerwa\u0142a g\u0142\u00f3wnej cz\u0119\u015bci programu Wellesa, nie by\u0142o niczego co, je\u015bli przegapi\u0142o si\u0119 wst\u0119p, wskazywa\u0142oby, \u017ce ta dramatyczna relacja to tylko doskona\u0142a inscenizacja mistrz\u00f3w teatru.<\/p>\n\n\n\n Ludzie wylegli masowo na ulice i uciekali, wpatruj\u0105c si\u0119 gor\u0105czkowo w nocne niebo. Wed\u0142ug relacji, ludno\u015b\u0107 szuka\u0142a ratunku w Ko\u015bcio\u0142ach, modli\u0142a si\u0119 na ulicach, domaga\u0142a si\u0119 wsparcia str\u00f3\u017c\u00f3w porz\u0105dku. Niekt\u00f3re zachowania dobrze \u015bwiadczy\u0142y o \u00f3wczesnym poziomie odpowiedzialno\u015bci spo\u0142ecznej – jednostki wojska i gwardii narodowej odebra\u0142y telefony od ochotnik\u00f3w pytaj\u0105cych, gdzie maj\u0105 stawi\u0107 si\u0119 do walki. W kolejnych miastach chciano wygasi\u0107 \u015bwiat\u0142a, aby nie sta\u0107 si\u0119 celem inwazji. Nowy Jork by\u0142 przecie\u017c stracony, prawda?<\/p>\n\n\n\n P\u00f3\u017aniejsze, bardziej trze\u017awe relacje, kwestionowa\u0142y zakres i skal\u0119 rzeczywistej paniki. Dramatyczne relacje mia\u0142y by\u0107 jakoby wyrazem zazdro\u015bci prasy wobec nowego medium, jego zasi\u0119gu i mo\u017cliwo\u015bci. Doniesienia prasowe mia\u0142y by\u0107 zatem celowo udramatyzowane, aby nie straci\u0107 konkurencyjnej pozycji wobec radia. Skala paniki mia\u0142a by\u0107 w rzeczywisto\u015bci niewielka i ogranicza\u0107 si\u0119 do alarmuj\u0105cych telefon\u00f3w do rodzin i s\u0142u\u017cb porz\u0105dkowych. Ale przecie\u017c ma\u0142o kto mia\u0142 w\u00f3wczas telefon. Nawet wed\u0142ug ostro\u017cnych szacunk\u00f3w, relacji s\u0142ucha\u0142o na \u017cywo ponad 4 miliony ludzi, z czego wi\u0119kszo\u015b\u0107 poczu\u0142a si\u0119 przestraszona. A przecie\u017c to by\u0142y czasy zagro\u017cenia wolnego \u015bwiata przez II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 i nazizm – zaledwie miesi\u0105c wcze\u015bniej Adolf Hitler dokona\u0142 Anschlussu<\/em> Austrii. To wystarczy\u0142o. To przecie\u017c mog\u0142a by\u0107 prawdziwa wojenna inwazja.<\/p>\n\n\n\n Tak czy inaczej, Orson Welles przeszed\u0142 tego dnia do legendy. Prze\u0142ama\u0142 konwencj\u0119 nudnych audycji radiowych tworz\u0105c atrakcyjne, dramatyczne i nowatorskie widowisko. Przyj\u0119ta forma wiadomo\u015bci-fleszy, biuletyn\u00f3w informacyjnych przerywaj\u0105cych zwyk\u0142y program dawa\u0142a piorunuj\u0105cy i poruszaj\u0105co realistyczny efekt. A to, \u017ce tak trudno by\u0142o odr\u00f3\u017cni\u0107 fikcj\u0119 od rzeczywisto\u015bci, nawet w latach 30-tych XX wieku, \u015bwiadczy bardzo wysoko o umiej\u0119tno\u015bciach wykonawc\u00f3w oraz jako\u015bci scenariusza.<\/p>\n\n\n\n Nie oby\u0142o si\u0119 oczywi\u015bcie bez perturbacji prawnych. Stacja CBS mia\u0142a przez moment k\u0142opoty, grozi\u0142o jej odebranie licencji, a Orson Welles musia\u0142 publicznie przeprasza\u0107. Ale koniec ko\u0144c\u00f3w nie mog\u0142o by\u0107 ani dla niego, ani dla radia lepszej reklamy. Do dzi\u015b „Wojna \u015awiat\u00f3w” pozostaje najbardziej znan\u0105 audycj\u0105 radiow\u0105 wszech czas\u00f3w. I obiektem bada\u0144 socjologicznych.<\/p>\n\n\n\n \u015awiat teatru i radia by\u0142 ju\u017c najwyra\u017aniej za ma\u0142y dla Orsona Wellesa. W 1939 roku rozpocz\u0105\u0142 karier\u0119 w Holywood, podpisuj\u0105c lukratywny kontrakt z RKO Radio Pictures. Cho\u0107 by\u0142 debiutantem, studio da\u0142o mu woln\u0105 r\u0119k\u0119 w stworzeniu w\u0142asnej historii, skompletowaniu obsady wed\u0142ug w\u0142asnego pomys\u0142u oraz, co rzadko si\u0119 zdarza, ostatecznego monta\u017cu.<\/p>\n\n\n\n W 1940 roku Orson Welles, w wieku zaledwie 25 lat, wyre\u017cyserowa\u0142 oraz zagra\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w swoim debiutanckim filmie.<\/p>\n\n\n\n „Obywatel Kane” (The Citizen Kane<\/em>)<\/strong>, dzie\u0142o podobnie jak „Wojna \u015awiat\u00f3w” nowatorskie w warstwie narracyjnej i technicznej, nakr\u0119cone wed\u0142ug oryginalnego scenariusza, kt\u00f3rego Welles by\u0142 wsp\u00f3\u0142autorem, nie zwr\u00f3ci\u0142o co prawda od razu koszt\u00f3w produkcji.<\/p>\n\n\n\n Ale dzi\u015b film ten jest powszechnie uwa\u017cany za najlepszy w historii kina. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dok\u0142adnie 82 lata temu Ziemi\u0119 zaatakowali Marsjanie. A przynajmniej tak m\u00f3wiono w radio. W niedziel\u0119, 30 pa\u017adziernika 1938 roku o godzinie 8:00 wieczorem, radio CBS wyemitowa\u0142o 17 odcinek popularnej audycji The Mercury Theatre on the Air. Godzinny program by\u0142 emitowany od lipca tego roku, co tydzie\u0144 przyci\u0105gaj\u0105c rzesze s\u0142uchaczy i prezentuj\u0105c adaptacje klasycznych dzie\u0142 literatury. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":184,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12,9,11],"tags":[],"class_list":["post-181","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czy-pamietasz","category-historie","category-kartka-z-kalendarza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/181","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=181"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/181\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1464,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/181\/revisions\/1464"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/184"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=181"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=181"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=181"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}