{"id":1918,"date":"2022-02-20T21:38:12","date_gmt":"2022-02-20T20:38:12","guid":{"rendered":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/?p=1918"},"modified":"2022-02-20T22:48:39","modified_gmt":"2022-02-20T21:48:39","slug":"logika-indyka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/?p=1918","title":{"rendered":"Logika indyka"},"content":{"rendered":"\n

We wpisie Wr\u00f3bel w gar\u015bci<\/a> <\/strong>pisa\u0142em o \u017cyciowych m\u0105dro\u015bciach zawartych w lapidarnych z natury rzeczy przys\u0142owiach. Dzi\u015b w obliczu zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 finansowych zawirowa\u0144 na \u015bwiatowych rynkach – w zwi\u0105zku z rosn\u0105c\u0105 inflacj\u0105, stopami procentowymi oraz mo\u017cliw\u0105 wojn\u0105 na Ukrainie – przypomnijmy sobie kolejne: „My\u015bla\u0142 indyk o niedzieli, a w sobot\u0119 \u0142eb mu \u015bcieli”.<\/p>\n\n\n\n

Indyk domowy jest popularnym ptakiem hodowlanym – udomowion\u0105 odmian\u0105 \u017cyj\u0105cego dziko w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej i \u015arodkowej indyka zwyczajnego (Meleagris gallopavo<\/em>). Wyewoluowa\u0142 oko\u0142o 10 milion\u00f3w lat temu i jest blisko spokrewniony z wyst\u0119puj\u0105cym w Europie i Azji ba\u017cantem (Phasianus colchicus<\/em>). Odmienno\u015b\u0107 ich, nazwijmy to, kr\u0119g\u00f3w kulturowych sprawia, \u017ce o ile epitet gatunkowy naszego z\u0142oto ubarwionego ba\u017canta pochodzi od legendarnej Kolchidy (gdzie mia\u0142o znajdowa\u0107 si\u0119 mityczne z\u0142ote runo), to w przypadku indyka „zwyczajnego” ogranicza si\u0119 do wskazania, \u017ce jest to taki ptak troch\u0119 podobny do kury, a troch\u0119 do pawia (gallus<\/em> + pavo<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Dodatkowo Karol Linneusz, ojciec dzisiejszej taksonomii gatunk\u00f3w zwierz\u0105t, cz\u0142owiek „czuj\u0105cy si\u0119 bardzo komfortowo ze swoj\u0105 wielko\u015bci\u0105” – jak ironicznie skwitowa\u0142 go Bill Bryson<\/strong> w \u201eKr\u00f3tkiej historii prawie wszystkiego\u201d (A Short History of Nearly Everything<\/em>)<\/strong> – pomyli\u0142 indyka z pochodz\u0105c\u0105 z Afryki perliczk\u0105 (Numida meleagris<\/em>), nadaj\u0105c mu podobn\u0105 nazw\u0119 rodzajow\u0105 – Meleagris<\/em>. A poniewa\u017c perliczki przywiezione zosta\u0142y do Europy przez tureckich kupc\u00f3w, ci\u0105g takich pomy\u0142ek doprowadzi\u0142 do tego, \u017ce indyka okre\u015bla si\u0119 dzi\u015b w j\u0119zyku angielskim jako turkey<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Przydatno\u015b\u0107 indyk\u00f3w jako \u017ar\u00f3d\u0142a wysokobia\u0142kowego, smacznego mi\u0119sa (ale tak\u017ce jako po\u017cytecznego zwierz\u0119cia gospodarczego, poluj\u0105cego na szkodniki oraz zabijaj\u0105cego niebezpieczne w\u0119\u017ce) zosta\u0142a dostrze\u017cona ju\u017c przez Aztek\u00f3w z Ameryki \u015arodkowej, kt\u00f3rzy udomowili je jeszcze w czasach prekolumbijskich. Rozpoznawalne w kulturze india\u0144skie pi\u00f3ropusze wykonywane by\u0142y mi\u0119dzy innymi w\u0142a\u015bnie z pi\u00f3r tych ptak\u00f3w. Podobnie jak lotki na \u015bmierciono\u015bnych strza\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n

Do Europy indyki zosta\u0142y sprowadzone pod koniec XV wieku przez Giovanniego Caboto – Wenecjanina p\u0142ywaj\u0105cego pod bander\u0105 angielsk\u0105 i znanego z tego powodu r\u00f3wnie\u017c jako John Cabot. \u017beglarz ten nie by\u0142 pierwszym naturalizowanym W\u0142ochem graj\u0105cym w lidze angielskiej oraz nieostatnim szukaj\u0105cym w Londynie sponsor\u00f3w dla spe\u0142nienia swoich ambicji. Dzia\u0142aj\u0105c na zlecenie kr\u00f3la Anglii Henryka VII Tudora, Cabot wyruszy\u0142 „do Chin” now\u0105 drog\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105, odkrywaj\u0105c przy tej okazji Now\u0105 Funlandi\u0119 (od new found land<\/em>) i Labrador, co sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 p\u00f3\u017aniejszych brytyjskich roszcze\u0144 do tych terytori\u00f3w Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Od jego nazwiska i stylu \u017ceglugi pochodzi termin „kabota\u017c” – czyli spos\u00f3b podr\u00f3\u017cy czy przemieszczania towar\u00f3w wzd\u0142u\u017c linii brzegowej.<\/p>\n\n\n\n

Indyki by\u0142y zatem swego czasu chodz\u0105cym i namacalnym dowodem na to, \u017ce Kolumb i Cabot rzeczywi\u015bcie dotarli do jakiego\u015b nowego l\u0105du i nawet je\u015bli nie by\u0142y to w rzeczywisto\u015bci Chiny czy Indie z ich egzotycznymi przyprawami, to przynajmniej robi\u0105 tam smaczne „indyjskie kury”. <\/p>\n\n\n\n

Absolutnym liderem w hodowli indyk\u00f3w s\u0105 obecnie USA z blisko 50% udzia\u0142em w \u015bwiatowej produkcji. Liczba hodowanych tam \u017cywych indyk\u00f3w przekracza 100 milion\u00f3w, z czego oko\u0142o 46 milion\u00f3w trafia co roku na sto\u0142y w \u015awi\u0119to Dzi\u0119kczynienia (Thanksgiving<\/em> – obchodzone w czwarty czwartek listopada) – upami\u0119tniaj\u0105ce w istocie brak przygotowania Ojc\u00f3w Pielgrzym\u00f3w (Pilgrim Fathers<\/em>) ze statku Mayflower<\/em> na trudy ameryka\u0144skiej zimowej aury oraz szcz\u0119\u015bliwe wywini\u0119cie si\u0119 przez nich z tej sytuacji.<\/p>\n\n\n\n

Przypomnijmy, \u017ce ci English Dissenters<\/em> przybyli \u015bladami Cabota na tereny dzisiejszego stanu Massachusetts jesieni\u0105 1620 roku i po pierwszej zimie statystyki ich prze\u017cywalno\u015bci odpowiada\u0142y losom dzisiejszych indyk\u00f3w – ze 102 pionier\u00f3w a\u017c 46 zmar\u0142o. Wkr\u00f3tce jednak pomocn\u0105 d\u0142o\u0144 wyci\u0105gn\u0119li do nich miejscowi Indianie z plemienia Wampaonag\u00f3w, szukaj\u0105c sojusznik\u00f3w w walce z konkurencyjnym plemieniem Narragansett. W 1621 roku plony zasiewane na niezbyt \u017cyznej ziemi, ale zgodnie z instrukcjami do\u015bwiadczonych miejscowych (w tym znanego z historii Indianina Squanto, kt\u00f3remu najwyra\u017aniej doskwiera\u0142 syndrom sztokholmski), by\u0142y udane, co postanowiono uczci\u0107 wsp\u00f3lnym \u015bwi\u0119towaniem. Spo\u017cyto przy tej okazji r\u00f3wnie\u017c dzikie indyki i od tej pory ptaki te mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 zak\u0142adnikami tej tradycji ju\u017c na sta\u0142e.<\/p>\n\n\n\n

Indyki s\u0105 w USA tak popularne, \u017ce Benjamin Franklin na powa\u017cnie proponowa\u0142 pozosta\u0142ym Ojcom Za\u0142o\u017cycielom (Founding Fathers of the United States<\/em>), aby to ten ptak sta\u0142 si\u0119 symbolem nowego pa\u0144stwa. Ostatecznie indyk przegra\u0142 casting<\/em> z bardziej romantycznym bielikiem ameryka\u0144skim (Haliaeetus leucocephalus<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Ptaki te pozostaj\u0105 zatem publicznie niedocenione jako symbol wolno\u015bci, ale maj\u0105 swoje istotne zalety praktyczne. Posiadaj\u0105 bardzo bystry wzrok – potrafi\u0105 dostrzec najdrobniejszy ruch z odleg\u0142o\u015bci 100 metr\u00f3w, widz\u0105 w kolorze oraz w bardzo szerokim obszarze – nie zajdziesz indyka od ty\u0142u, jego k\u0105t widzenia wynosi 300 stopni. S\u0142abo widz\u0105 natomiast w nocy, posiadaj\u0105c charakterystyczn\u0105 dla ca\u0142ej swojej rodziny kurz\u0105 \u015blepot\u0119. Dzikie indyki \u015bpi\u0105 zatem na drzewach – tak na wszelki wypadek. Je\u015bli zastanawia\u0142e\u015b si\u0119 czemu spokrewnione z nimi kury lubi\u0105 spa\u0107 na grz\u0119dach – to niniejszym wyja\u015bni\u0142em przyczyn\u0119 tego atawizmu.<\/p>\n\n\n\n

Ich mi\u0119so zawiera wi\u0119cej bia\u0142ka ni\u017c kurczak czy wo\u0142owina, a przy okazji mniej t\u0142uszczu. Je\u015bli zatem po swoim \u015bwi\u0119todziekczynnym obiedzie czujesz si\u0119 senny, to raczej z powodu w\u0119glowodan\u00f3w kt\u00f3re spo\u017cy\u0142e\u015b na deser, a nie z winy samego indyka. Doros\u0142e m\u0119skie osobniki wa\u017c\u0105 15 kilogram\u00f3w i wbrew powszechnej percepcji potrafi\u0105 lata\u0107 ca\u0142kiem sprawnie – o ile im si\u0119 akurat zachce. M\u00f3wi\u0119 tu oczywi\u015bcie o indykach dzikich – te hodowlane maj\u0105 albo usuni\u0119te lotki, albo piersi tak przero\u015bni\u0119te tu\u017c przed ubojem, \u017ce przewracaj\u0105 si\u0119 stoj\u0105c.<\/p>\n\n\n\n

W ameryka\u0144skim stanie Minnesota znajduje si\u0119 ponad 600 indyczych farm, kt\u00f3re przynosz\u0105 temu stanowi miliard dolar\u00f3w przychodu, produkuj\u0105 ponad 40 milion\u00f3w indyk\u00f3w rocznie oraz daj\u0105 miejsca pracy 26.000 pracownik\u00f3w. Kolejne 70.000 indyk\u00f3w \u017cyje dziko i jest celem lubianych przez Amerykan\u00f3w zorganizowanych polowa\u0144. Mimo to r\u00f3wnie\u017c stan Minnesota nie uzna\u0142 za stosowne umie\u015bci\u0107 indyka w\u015br\u00f3d swoich symboli i jest nim zamiast niego inny ptak – nur lodowiec (Gavia immer<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Wszystko wskazuje na to, \u017ce kulturalny i symboliczny rozg\u0142os mog\u0105 zdoby\u0107 tylko zwierz\u0119ta dzikie i uznawane przez to za dumne i niezale\u017cne – cho\u0107by jak orze\u0142 bielik by\u0142y cz\u0119\u015bciowo padlino\u017cercami kradn\u0105cymi jedzenie innym pobratymcom. Nasze zwierz\u0119ta gospodarskie traktujemy najwyra\u017aniej jako co\u015b oczywistego i powszedniego.<\/p>\n\n\n\n

Indyki pomimo wszystkich swoich talent\u00f3w i zalet nie wygl\u0105daj\u0105 specjalnie sympatycznie na \u017cywo oraz w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych – maj\u0105 \u0142yse g\u0142owy, dziwne naro\u015ble nad dziobem (wisior) i drugie na szyi (korale). Nigdy nie widzia\u0142em, aby kto\u015b namawia\u0142 do uwolnienia indyk\u00f3w, ale widzia\u0142em pewien respekt, z jakim traktuj\u0105 je go\u015bcie ZOO, czy dzieci na wsi. Indyki s\u0105 naprawd\u0119 du\u017ce, do tego gro\u017anie gulgocz\u0105 i poruszaj\u0105 si\u0119 w charakterystyczny rytmiczny spos\u00f3b z niepokoj\u0105cym ko\u0142ysaniem tu\u0142owia, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 ongi\u015b inspiracj\u0105 dla ragtimowego<\/em> ta\u0144ca – Turkey trota<\/em>. Ale r\u00f3wnie\u017c ten taniec szybko wyszed\u0142 z mody, zast\u0105piony przez bardziej znany „krok lisa” – fokstrot.<\/p>\n\n\n\n

Wiemy ju\u017c teraz nieco o ptasim bohaterze naszej dzisiejszej opowie\u015bci, przejd\u017amy wi\u0119c do meritum dzisiejszego wpisu. Zacznijmy od odpowiedzi na (jak zaraz wyja\u015bni\u0119 niepozbawione wagi) pytanie: „jak widzi \u015bwiat indyk?”. <\/p>\n\n\n\n

Dzikie indyki \u017cyj\u0105 do 5 lat i ich egzystencja jest pe\u0142na wra\u017ce\u0144, ale te\u017c niepewno\u015bci zwi\u0105zanej z \u017cyciem w bezwzgl\u0119dnej naturze. Tymczasem \u017cycie indyka hodowanego na mi\u0119so trwa zaledwie 120-140 dni i jest wysoce uregulowane. Wyobra\u017amy sobie \u017cycie indyka z ma\u0142ego ameryka\u0144skiego gospodarstwa – taki indyk rodzi si\u0119 na fermie, gospodarz zabiera go od matki gdy jest piskl\u0119ciem i od tego czasu codziennie karmi i dba o jego potrzeby. Indyk ka\u017cdego dnia zastanawia si\u0119, czy zn\u00f3w zostanie nakarmiony, ale ka\u017cdego dnia gospodarz zjawia si\u0119 niezawodnie, przynosz\u0105c zapobiegliwe coraz wi\u0119cej jedzenia w miar\u0119 jak ptak ro\u015bnie. Rytua\u0142 powtarza si\u0119 przez wiele dni, a\u017c w ko\u0144cu indyk dochodzi do (uzasadnionego przez do\u015bwiadczenie) wniosku, \u017ce jego widoki na bycie karmionym codziennie s\u0105 w zasadzie pewne i nigdy ju\u017c nie musi obawia\u0107 si\u0119 g\u0142odu. Czeka go wy\u0142\u0105cznie dobrobyt i prosperity<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Dalszy ci\u0105g tej historii mo\u017cna oczywi\u015bcie przewidzie\u0107. Nied\u0142ugo po tym, gdy nasz indyk podpadnie ju\u017c w stan samozadowolenia przychodzi w ko\u0144cu dzie\u0144, w kt\u00f3rym gospodarz zjawia si\u0119 bez jedzenia i zabija go. Wypada bowiem akurat \u015awi\u0119to Dzi\u0119kczynienia. Przek\u0142adaj\u0105c to na polskie przys\u0142owie – indyk snu\u0142 dalekosi\u0119\u017cne plany na przysz\u0142o\u015b\u0107 (na podstawie obserwacji przesz\u0142ych wydarze\u0144), ale jego planowanie okaza\u0142o si\u0119 nic nie warte. W mi\u0119dzyczasie zmieni\u0142y si\u0119 bowiem okoliczno\u015bci, czego indyk w swoim naiwnym planowaniu i pojmowaniu przysz\u0142o\u015bci nie przewidzia\u0142. „Je\u015bli chcesz rozbawi\u0107 Boga – powiedz mu o swoich planach” – m\u00f3wi inne znane powiedzenie, utrzymane w tym samym duchu.<\/p>\n\n\n\n

Za przywo\u0142an\u0105 logik\u0105 indyka stoi b\u0142\u0119dne za\u0142o\u017cenie, \u017ce obserwowane od d\u0142u\u017cszego czasu i pozornie utrwalone okoliczno\u015bci nigdy si\u0119 nie zmieni\u0105 i w zwi\u0105zku z tym mo\u017cna na nich spokojnie polega\u0107. W konsekwencji indyk prze\u017cywa swoje kr\u00f3tkie \u017cycie w g\u0142\u0119bokim przekonaniu, \u017ce ci przyja\u017ani ludzie dbaj\u0105 o jego dobrostan i \u017ce istnieje jaka\u015b \u017cyciowa zasada (gdyby by\u0142 nami, nazwa\u0142by j\u0105 pewnie „prawem cz\u0142owieka”), zgodnie z kt\u00f3r\u0105 indyki maj\u0105 by\u0107 karmione przez s\u0142u\u017c\u0105cych im ludzi codziennie i r\u00f3wnie regularnie zadbane pod ka\u017cdym innym wzgl\u0119dem. Nie musz\u0105 si\u0119 stresowa\u0107 – do tej pory wszystko sz\u0142o dobrze i nie ma powodu aby s\u0105dzi\u0107, \u017ce skoro trwa\u0142o to niezak\u0142\u00f3cenie przez tyle dni z rz\u0119du, to mo\u017ce si\u0119 to w jaki\u015b spos\u00f3b odmieni\u0107.<\/p>\n\n\n\n

A p\u00f3\u017aniej przychodzi nieuchronnie ta \u015broda przed \u015awi\u0119tem Dzi\u0119kczynienia, kt\u00f3ra zmusza indyka do rewizji pogl\u0105d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Brzmi znajomo? Czy my te\u017c nie \u017cyjemy czasem w przekonaniu, \u017ce nasze w\u0142adze, nasi pracodawcy, nasi przyjaciele, nasi doradcy, nasze banki i kto tam jeszcze dbaj\u0105 o nas i my\u015bl\u0105 ciep\u0142o o naszym interesie i skoro do tej pory si\u0119 wywi\u0105zywali, to tak b\u0119dzie ju\u017c zawsze? Na pewno troch\u0119 tak – cz\u0119\u015bciowo pisa\u0142em o takim bezrefleksyjnym podej\u015bciu do \u017cycia we wpisie Jako\u015b to b\u0119dzie<\/a><\/strong>, ale dzi\u015b opisz\u0119 t\u0119 spraw\u0119 w nieco innym kontek\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

Opisany wy\u017cej naiwny, ale w istocie trudny do prze\u0142amania spos\u00f3b widzenia \u015bwiata pos\u0142u\u017cy\u0142 Nassimowi Nicholasowi Talebowi<\/strong> w znanej ksi\u0105\u017cce „Czarny \u0142ab\u0119d\u017a. O skutkach nieprzewidywalnych zdarze\u0144” (The Black Swan: The Impact of Highly Improbable<\/em>)<\/strong> do skrytykowania b\u0142\u0119du my\u015blowego, kt\u00f3ry okre\u015bli\u0142 jako „indycz\u0105 iluzj\u0119” (turkey illusion<\/em>). Osi\u0105 tego b\u0142\u0119du my\u015blowego (bias<\/em>) jest przekonanie, \u017ce skoro wcze\u015bniejsze obserwacje potwierdzi\u0142y dany wniosek lub w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 rzeczy, z kt\u00f3r\u0105 mamy do czynienia, to mo\u017cna skonkludowa\u0107, \u017ce daj\u0105 one prawdziwy i godny zaufania obraz rzeczywisto\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Kwestia ta nie jest obca filozofii i jest interesuj\u0105cym przyk\u0142adem tego, \u017ce ma ona jednak nam co\u015b interesuj\u0105cego i praktycznego do przekazania. Taleb nie jest te\u017c pierwszym, kt\u00f3ry powo\u0142uje ten b\u0142\u0105d my\u015blowy (polegaj\u0105cy na zaufaniu do przesz\u0142o\u015bci przy planowaniu przysz\u0142o\u015bci) opieraj\u0105c si\u0119 na obrazowym, zwierz\u0119cym przyk\u0142adzie – podobny, ale z udzia\u0142em hodowlanego kurczaka, podawa\u0142 przed nim sam Bertrand Russell.<\/p>\n\n\n\n

W szerszym uj\u0119ciu temat ten by\u0142 podejmowany cho\u0107by przez Karla Poppera kt\u00f3ry sprzeciwia\u0142 si\u0119 utrwalonemu w XX wieku pogl\u0105dowi, jakoby teorie naukowe zweryfikowane poprzez „obserwacj\u0119 fakt\u00f3w” by\u0142y pewne i trwa\u0142e i nie nale\u017cy z nimi dyskutowa\u0107. Problem polega na tym – jak s\u0142usznie wyja\u015bnia\u0142 Popper – \u017ce cho\u0107 dobra teoria musi t\u0142umaczy\u0107 niesko\u0144czenie wiele przewidywa\u0144, to empirycznie przebada\u0107 mo\u017cna tylko sko\u0144czon\u0105 liczb\u0119 przypadk\u00f3w, do kt\u00f3rych ta teoria znajduje zastosowanie. Zawsze pozostanie zatem pewien element niepewno\u015bci zwi\u0105zany z tym, \u017ce nie jeste\u015bmy w stanie przetestowa\u0107 prawid\u0142owo\u015bci ka\u017cdej teorii w odniesieniu do wszystkich mo\u017cliwych fakt\u00f3w. Do odrzucenia teorii wystarczy natomiast tylko jedna sprzeczna z przewidywaniami obserwacja. Zastan\u00f3w si\u0119 zatem nast\u0119pnym razem, zanim wyg\u0142osisz jaki\u015b obiegowy pogl\u0105d ex cathedra<\/em> lub powo\u0142asz si\u0119 na jakie\u015b dzisiejsze autorytety – jutro mog\u0105 przyj\u015b\u0107 inne i wszystko mo\u017ce si\u0119 zmieni\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Innym filozofem zg\u0142\u0119biaj\u0105cym ten „problem indukcji” (problem of induction<\/em> lub problem of inductive knowledge<\/em>), jak zwyk\u0142o si\u0119 go okre\u015bla\u0107, by\u0142 XVIII-wieczny filozof i ekonomista David Hume, kt\u00f3ry zauwa\u017cy\u0142, \u017ce nasza wiedza pochodzi z do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re jest jednak chaotyczne i zmienne w czasie. Hume krytykowa\u0142 tak\u017ce ide\u0119 przyczynowo\u015bci ostrzegaj\u0105c, \u017ce nasze postrzeganie przyczyn i skutk\u00f3w mo\u017ce by\u0107 zniekszta\u0142cone przez b\u0142\u0119dn\u0105 obserwacj\u0119 lub b\u0142\u0119dnie wyci\u0105gni\u0119te z nich wnioski.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie \u0142ab\u0119dzie s\u0105 bia\u0142e – g\u0142osi teoria, dop\u00f3ki nie pojawi si\u0119 w ko\u0144cu \u0142ab\u0119d\u017a czarny i t\u0119 teori\u0119 obali – taki jest symboliczny sens rozwa\u017ca\u0144 Taleba. Na marginesie dodajmy, \u017ce cho\u0107 m\u00f3wi\u0105c „\u0142ab\u0119d\u017a” mamy w g\u0142owie znanego z polskich jezior bia\u0142ego \u0142ab\u0119dzia niemego (Cygnus olor<\/em>), to w Australii \u017cyje osobny gatunek \u0142ab\u0119dzi czarnych (Cygnus atratus<\/em>). To, \u017ce nie widzieli\u015bmy \u017cadnego na \u017cywo nie znaczy, \u017ce wszystkie \u0142ab\u0119dzie s\u0105 bia\u0142e. <\/p>\n\n\n\n

Charakterystycznymi obszarami, w kt\u00f3rych objawia si\u0119 omawiany problem indukcji s\u0105 przedsi\u0119wzi\u0119cia przemys\u0142owo-infrastrukturalne oraz rynki finansowe. Niejednokrotnie powo\u0142ywa\u0142em ju\u017c na tych \u0142amach przyk\u0142ady katastrof przemys\u0142owych, kt\u00f3re wydarzy\u0142y si\u0119 tylko dlatego, \u017ce projektuj\u0105c zak\u0142adany margines bezpiecze\u0144stwa oparto si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na przesz\u0142ych do\u015bwiadczeniach i pomiarach (na przyk\u0142ad: Nie buduj poni\u017cej tego punktu<\/a><\/strong>), lekcewa\u017c\u0105c ryzyko wyst\u0105pienia mo\u017ce ma\u0142o prawdopodobnego, ale jednak wci\u0105\u017c mo\u017cliwego gorszego scenariusza. Taleb powo\u0142uje w tym kontek\u015bcie tak\u017ce – nie bez charakterystycznej dla niego z\u0142o\u015bliwo\u015bci – cytat z Edwarda Johna Smitha, kapitana Titanica<\/em> w jego nieszcz\u0119snym rejsie z Southampton do Nowego Jorku w 1912 roku. 62-letni Smith wyzna\u0142, \u017ce nigdy dot\u0105d nie znalaz\u0142 si\u0119 w niebezpiecznej sytuacji – i by\u0142 z tego powodu powszechnie uznawany za zaufanego, „bezpiecznego kapitana”. Ocenianie kandydat\u00f3w do pracy wy\u0142\u0105cznie na podstawie przesz\u0142ych osi\u0105gni\u0119\u0107 czy zdarze\u0144, z kt\u00f3rymi mieli do czynienia mo\u017ce by\u0107 zatem zdradliwe – r\u00f3wnie\u017c w\u00f3wczas, gdy kierujesz si\u0119 zasad\u0105 „pechowc\u00f3w nie potrzebujemy”. Musisz bowiem zawsze bra\u0107 poprawk\u0119 na okoliczno\u015bci, z jakimi ta osoba musia\u0142a si\u0119 zetkn\u0105\u0107 i zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, czego do\u015bwiadczy\u0142a (i jak sobie z tym poradzi\u0142a) oraz – co nawet wa\u017cniejsze – czego nie do\u015bwiadczy\u0142a (i w zwi\u0105zku z tym pozostaje w tej kwestii nie\u015bwiadoma i niedo\u015bwiadczona – zgodnie z tym, co pisa\u0142em we wpisie Niekompetencja<\/a><\/strong>).<\/p>\n\n\n\n

Zanim przejdziemy do rynk\u00f3w finansowych, kt\u00f3rych uczestnicy z jednej strony niechybnie ostrzeg\u0105 ci\u0119, \u017ce „przesz\u0142e wyniki nie mog\u0105 by\u0107 podstaw\u0105 do podejmowania decyzji inwestycyjnych”, po czym sami pope\u0142ni\u0105 po raz kolejny te same historyczne b\u0142\u0119dy, wspomnijmy na nasze usprawiedliwienie, \u017ce udzielaj\u0105ce si\u0119 nam indycze my\u015blenie r\u00f3wnie\u017c nie jest pozbawione zasadno\u015bci i naukowych podstaw.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z ojc\u00f3w rachunku prawdopodobie\u0144stwa – Pierre-Simon Laplace, \u017cyj\u0105cy na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku sformu\u0142owa\u0142 do\u015b\u0107 nieintuicyjn\u0105, ale statystycznie uzasadnion\u0105 „zasad\u0119 sukcesji” (rule of succession<\/em>), zgodnie z kt\u00f3r\u0105 im d\u0142u\u017cej dane zdarzenie nie wyst\u0119puje, tym mniej prawdopodobne jest, \u017ce w og\u00f3le nast\u0105pi. Mo\u017cna to przedstawi\u0107 wzorem P = 1 \u2212 [(n + 1)\/(n + 2)], w kt\u00f3rym „P” symbolizuje prawdopodobie\u0144stwo zdarzenia (na przyk\u0142ad wypadku), a „n” liczb\u0119 dni, kt\u00f3re min\u0119\u0142y od ostatniego takiego zdarzenia. Nie pos\u0105dzam kierownik\u00f3w budowy o znajomo\u015b\u0107 tej zasady, ale przyznacie sami, \u017ce tabliczka z napisem „pracujemy 282 dni bez wypadku” brzmi uspokajaj\u0105co.<\/p>\n\n\n\n

Wspomnia\u0142em, \u017ce zasada ta jest nieintuicyjna, poniewa\u017c w wielu przypadkach traktujemy up\u0142yw d\u0142ugiego czasu jako zapowied\u017a, \u017ce w ko\u0144cu co\u015b z\u0142ego musi si\u0119 wydarzy\u0107. Cz\u0119sto obawiamy si\u0119 przyk\u0142adowo, \u017ce je\u015bli w danym rejonie nie by\u0142o od dawna silnego trz\u0119sienia ziemi, to ono w ko\u0144cu musi nast\u0105pi\u0107. Podobnie podchodzimy do ryzyka wybuchu wulkanu czy upadku meteorytu, ale r\u00f3wnie\u017c do tak prozaicznej rzeczy jak wynik rzutu monet\u0105. Tymczasem Laplace ma w wielu przypadkach racj\u0119 – je\u015bli on lub ona nie zadzwoni\u0142a do tej pory – to ju\u017c raczej nie zadzwoni, zapomnij o sprawie.<\/p>\n\n\n\n

Badania wskazuj\u0105, \u017ce nasz m\u00f3zg ma ci\u0105goty do tego, aby porz\u0105dkowa\u0107 fakty i doszukiwa\u0107 si\u0119 zale\u017cno\u015bci i wzor\u00f3w w przesz\u0142ych wydarzeniach – r\u00f3wnie\u017c tam, gdzie ich nie ma. Wydaje nam si\u0119, \u017ce je\u015bli rynek akcji r\u00f3s\u0142 przez ostatnie trzy dni, to czwartego dnia w ko\u0144cu musi nast\u0105pi\u0107 korekta – i oczywi\u015bcie mo\u017ce tak by\u0107, a mo\u017ce nawet samo oczekiwanie ze strony inwestor\u00f3w, \u017ce tak si\u0119 stanie doprowadzi do samospe\u0142niaj\u0105cej si\u0119 przepowiedni – ale tak naprawd\u0119 jest to zdarzenie nieprzewidywalne i niekoniecznie maj\u0105ce wy\u017csze prawdopodobie\u0144stwo ni\u017c kolejny dzie\u0144 hossy (chyba \u017ce mamy do czynienia z jak\u0105\u015b spekulacyjn\u0105 ba\u0144k\u0105, kt\u00f3ra musi w ko\u0144cu p\u0119kn\u0105\u0107, czy innym zakrzywieniem prawa grawitacji).<\/p>\n\n\n\n

Podobnie wydaje si\u0119 nam, \u017ce je\u015bli w trzech dotychczasowych rzutach monet\u0105 wypad\u0142 orze\u0142, to prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce teraz wyrzucimy reszk\u0119 ro\u015bnie – tymczasem szanse te przy ka\u017cdym rzucie wynosz\u0105 zawsze tyle samo – 50%.<\/p>\n\n\n\n

To, jak nie radzimy sobie z przypadkowo\u015bci\u0105, pr\u00f3buj\u0105c nada\u0107 jej uporz\u0105dkowany kszta\u0142t i j\u0105 w logiczny spos\u00f3b okie\u0142zna\u0107, jest przedmiotem innej znanej ksi\u0105\u017cki Taleba – „Zwiedzeni przez losowo\u015b\u0107. Tajemnicza rola przypadku w \u017cyciu i w rynkowej grze” (Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets<\/em>)<\/strong>. Sam r\u00f3wnie\u017c sporo pisa\u0142em tu o lekcewa\u017ceniu przez nas wp\u0142ywu zwyk\u0142ego przypadku na nasze powodzenie (Szcz\u0119\u015bcie<\/a><\/strong>) oraz o r\u00f3\u017cnego rodzaju b\u0142\u0119dach logicznych, kt\u00f3re pope\u0142niamy oceniaj\u0105c sukcesy innych oraz trwa\u0142o\u015b\u0107 otaczaj\u0105cych nas rzeczy (B\u0142\u0105d prze\u017cywalno\u015bci<\/a><\/strong>).<\/p>\n\n\n\n

Z zasad\u0105 sukcesji Laplace’a jest natomiast kilka problem\u00f3w. Po pierwsze – to, \u017ce dane zdarzenie nie wyst\u0105pi\u0142o od d\u0142u\u017cszego czasu mo\u017ce i zmniejsza jego statystyczne prawdopodobie\u0144stwo, jednak go ca\u0142kowicie nie eliminuje. Ka\u017cdy indyk (oraz budowniczy elektrowni atomowej) powinien o tym pamieta\u0107 i nie myli\u0107 w zwi\u0105zku z tym braku wyst\u0105pienia zagro\u017cenia w przesz\u0142o\u015bci z brakiem zagro\u017cenia w og\u00f3le. Nie da si\u0119 zatem przy\u0142o\u017cy\u0107 omawianej zasady sukcesji do ka\u017cdego zdarzenia – los hodowlanego indyka jest z g\u00f3ry przes\u0105dzony i akurat w jego przypadku im wi\u0119cej dni \u017cycia up\u0142ywa, tym prawdopodobie\u0144stwo p\u00f3j\u015bcia na rze\u017a ro\u015bnie, a nie odwrotnie.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie pr\u00f3buj\u0105c dla intelektualnej rozrywki zmierzy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce S\u0142o\u0144ce wstanie nast\u0119pnego dnia Laplace zauwa\u017cy\u0142, \u017ce przy tak powtarzalnych z natury rzeczy zdarzeniach wyniki mog\u0105 r\u00f3\u017cnic si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od tego, czy odwo\u0142amy si\u0119 do \u017cycia jednego cz\u0142owieka, kilku pokole\u0144, ca\u0142ej ludzko\u015bci, czy mo\u017ce jeszcze d\u0142u\u017cszego okresu. Ale nawet przyjmuj\u0105c ten d\u0142u\u017cszy okres prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce jutro b\u0119dzie kolejny dzie\u0144 wyniesie oko\u0142o 99,9% – i z punktu widzenia praw natury i tak wyda si\u0119 obserwatorowi zbyt niskie. Wynika to z samej natury oblicze\u0144 – je\u015bli przyjmiemy, \u017ce przez ostatnie 10.000 dni S\u0142o\u0144ce zawsze wstawa\u0142o jak trzeba (nawet je\u015bli my sami nie), to prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce zrobi to ponownie wynosi 10.001\/10.0002 = 0,99990002. Zatem nawet gdyby nasz hodowlany indyk sta\u0142 si\u0119 nagle podejrzliwy i umia\u0142 porozmawia\u0107 z kolegami na temat los\u00f3w swoich poprzednik\u00f3w, a nawet przeczyta\u0142 wszystkie ksi\u0105\u017cki i artyku\u0142y na temat tragicznego losu indyk\u00f3w pod panowaniem ludzi z ostatnich 500 lat, to i tak m\u00f3g\u0142by statystycznie nie doszacowa\u0107 ryzyka, \u017ce p\u00f3jdzie w ich \u015blady. Czasem poza statystyk\u0105 potrzebna jest tak\u017ce odrobina instynktu samozachowawczego oraz zdrowego rozs\u0105dku.<\/p>\n\n\n\n

Przejd\u017amy teraz do miejsca, w kt\u00f3rym w teorii zasady zdrowego rozs\u0105dku powinny kr\u00f3lowa\u0107, a praktyka wygl\u0105da zupe\u0142nie inaczej. Lubi\u0119 m\u00f3wi\u0107, \u017ce „w teorii nie ma r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy teori\u0105 i praktyk\u0105, ale w praktyce jest”.<\/p>\n\n\n\n

Trudno o bardziej z\u0142o\u017cone i w gruncie rzeczy rz\u0105dzone przez nieprzewidywalno\u015b\u0107 miejsce ni\u017c rynki finansowe – codziennie handluje si\u0119 na nich wszystkich (i jeszcze derywatami tego wszystkiego) w milionach r\u00f3\u017cnych konfiguracji i niezale\u017cnie od kierunku ruch\u00f3w (mo\u017cna na przyk\u0142ad gra\u0107 na pozycjach d\u0142ugich lub kr\u00f3tkich – co wyja\u015bnia\u0142em we wpisie Casino Royale<\/a><\/strong>). Nic dziwnego, \u017ce ludzi pr\u00f3buj\u0105 okie\u0142zna\u0107 ten chaos i doszukiwa\u0107 si\u0119 w trendach rynkowych pewnych uporz\u0105dkowanych zasad. Niekt\u00f3re faktycznie da si\u0119 z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem zaobserwowa\u0107 – rosn\u0105ce stopy procentowe by\u0142y historycznie szkodliwe dla rynku akcji, poniewa\u017c podwy\u017cka mo\u017cliwych do uzyskania odsetek z kapita\u0142u otwiera alternatywy dla jego lokowania, kt\u00f3re w czasach niskich st\u00f3p procentowych nie daj\u0105 \u017cadnych zwrot\u00f3w (np. lokaty bankowe) oraz powoduje, \u017ce same firmy (na kt\u00f3rych wycenach opiera si\u0119 wycena ich akcji) maj\u0105 wi\u0119ksze problemy i wy\u017csze koszty obs\u0142ugi w\u0142asnego zad\u0142u\u017cenia. Nie znaczy to jednak oczywi\u015bcie, \u017ce s\u0105 to zasady wyryte w skale jak dziesi\u0119\u0107 przykaza\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy finansi\u015bci posuwaj\u0105 si\u0119 nawet tak daleko, \u017ce przypisuj\u0105 rynkom maksymaln\u0105 dost\u0119pn\u0105 w danym momencie efektywno\u015b\u0107 i racjonalno\u015b\u0107. Tymczasem ta „hipoteza efektywnego rynku (efficient market hypothesis<\/em>) zwiod\u0142a ju\u017c niejednego wyjadacza, nie bior\u0105cego pod uwag\u0119 takich przyziemnych spraw, jak ludzka chciwo\u015b\u0107 czy zwyk\u0142a g\u0142upota. Mo\u017ce dlatego okre\u015bla si\u0119 j\u0105 mianem hipotezy, a nie teorii – bo ta ostatnia zak\u0142ada, jak si\u0119 rzek\u0142o wy\u017cej, \u017ce jakie\u015b obserwacje fakt\u00f3w zosta\u0142y jednak poczynione. Mo\u017cesz dowolnie d\u0142ugo wpatrywa\u0107 si\u0119 w wykres indeksu WIG-20 czy S&P 500 z ostatnich 10 lat i wyci\u0105ga\u0107 z tego wnioski co do aktualnego trendu (kt\u00f3ry jest jakoby twoim przyjacielem) oraz budowa\u0107 uzasadnienia, ale podobnie jak nasz indyk mo\u017ce doprowadzi\u0107 ci\u0119 to do zgo\u0142a nieprawid\u0142owych wniosk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Istnieje charakterystyczny, historyczny przyk\u0142ad zderzenia wiary w efektywny rynek, historyczne do\u015bwiadczenia oraz matematyczne modele z tward\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 i nazywa si\u0119 on upadek Long-Term Capital Management<\/em>, kt\u00f3ry w ciekawy spos\u00f3b opisuje ksi\u0105\u017cka Rogera Lowensteina – When Genius Failed: The Rise and Fall of Long-Term Capital Management<\/em><\/strong>. Fundusz inwestycyjny LTCM<\/em> zosta\u0142 za\u0142o\u017cony w 1994 roku przez Johna Meriwethera, by\u0142ego bankiera z Salomon Brothers<\/em> (agresywn\u0105 korporacyjn\u0105 kultur\u0119 tego banku na prze\u0142omie lat 80-tych i 90-tych XX wieku opisa\u0142 Michael Lewis<\/strong> w ksi\u0105\u017c\u0119 Liar’s Poker<\/em><\/strong>) oraz Myron Scholes i Robert C. Merton – akademicy, kt\u00f3rzy wkr\u00f3tce mieli zosta\u0107 nagrodzeni ekonomicznym Noblem za matematyczny model rynku opisuj\u0105cy dynamik\u0119 cen instrument\u00f3w finansowych (nazwany ich imionami). Pe\u0142ni wiary w swoje mo\u017cliwo\u015bci, do\u015bwiadczenie, historyczne obserwacje rynk\u00f3w oraz kuloodporno\u015b\u0107 swoich teoretycznych modeli inwestowali w spos\u00f3b skoncentrowany, na niezwykle wysokim lewarze (finansowali inwestycje ogromnym d\u0142ugiem), co pocz\u0105tkowo przynosi\u0142o spektakularne sukcesy. Wszystko to jednak do czasu, gdy rynkiem finansowym w obliczu problem\u00f3w z Rosj\u0105 (tak to nieprzypadkowe por\u00f3wnanie) zacz\u0105\u0142 rz\u0105dzi\u0107 aspekt ludzki. Panika wywo\u0142ana kryzysem finansowym w Rosji w 1998 roku, gdy pa\u0144stwo to po prostu odm\u00f3wi\u0142o regulowania swoich zobowi\u0105za\u0144 (default<\/em>), zmiot\u0142a fundusz prowadzony przez tych geniuszy ekonomii z powierzchni ziemi jak wiatr domek z kart.<\/p>\n\n\n\n

Rynek po jakim\u015b czasie oczywi\u015bcie si\u0119 ustabilizowa\u0142 i powr\u00f3ci\u0142 do racjonalno\u015bci, ale graj\u0105cy po\u017cyczonymi pieni\u0119dzmi rzadko maj\u0105 komfort spokojnego dotrwania do takiej poprawy sytuacji. Jak mawia\u0142 ekonomista John Maynard Keynes (sam zreszt\u0105 doskona\u0142y inwestor, kt\u00f3rego r\u0119k\u0119 do interes\u00f3w opisuje ksi\u0105\u017cka Justyn Walsh – Investing With Keynes<\/em><\/strong>, do kt\u00f3rej wr\u00f3cimy odr\u0119bnie) – rynki mog\u0105 pozostawa\u0107 nieracjonalne d\u0142u\u017cej, ni\u017c ty pozostaniesz wyp\u0142acalny (markets can stay irrational longer than you can stay solvent<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Partnerzy z LTCM<\/em> \u015bwi\u0119cie wierzyli w matematyczne zasady, takie jak prawo rozk\u0142adu normalnego (zwanego potocznie „krzyw\u0105 Gaussa”), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 zdarze\u0144 przypada w \u015brodku wyrysowanego „dzwonu”, a zdarzenia skrajne s\u0105 stosunkowo rzadkie i mo\u017cliwe do statystycznego okre\u015blenia – nie brali natomiast pod uwag\u0119, \u017ce rynki mog\u0105 kt\u00f3rego\u015b dnia sta\u0107 si\u0119 porostu nieracjonalne i nieprzewidywalne i wsi\u0105\u015b\u0107 na hu\u015btawk\u0119 popychan\u0105 przez ludzki strach. Mieli oczywi\u015bcie do\u015bwiadczenia wyci\u0105gni\u0119te z poprzednich kryzys\u00f3w gie\u0142dowych – takich jak Czarny Poniedzia\u0142ek (Black Monday<\/em>) z 1987 roku, kiedy to indeks Dow Jones Industrial Average<\/em> zanurkowa\u0142 nagle o 22%, ale problem polega na tym, \u017ce historia nigdy nie powtarza si\u0119 w stosunku jeden do jednego, a gracze gie\u0142dowi bardzo cz\u0119sto przypominaj\u0105 genera\u0142\u00f3w, staraj\u0105cych si\u0119 wgra\u0107 poprzedni\u0105 wojn\u0119. Jak \u0142adnie uj\u0105\u0142 to Mark Twain – „historia nigdy si\u0119 nie powtarza, ona co najwy\u017cej rymuje” (the history never repeats itself but it often rhymes<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Maj\u0105c na uwadze te obserwacje pozostaje nam obecnie zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107 w obliczu nadchodz\u0105cych napi\u0119\u0107 geopolitycznych i finansowych. Nie b\u0119d\u0105c indykami powinni\u015bmy rozumie\u0107, \u017ce cho\u0107 w Europie nie by\u0142o szerokiego konfliktu od prawie 80 lat (a prowadzonego na w\u0119\u017csz\u0105 skal\u0119 od niemal 30) nie oznacza, \u017ce nie mo\u017ce nam si\u0119 przydarzy\u0107 kolejny. Przywykli\u015bmy do dobrobytu i pokoju jak hodowlane indyki – tak bardzo, \u017ce opowie\u015bci naszych dziadk\u00f3w lub pradziadk\u00f3w o okrucie\u0144stwach II Wojny \u015awiatowej traktujemy z lekkim niedowierzaniem. – Dlaczego nie zadzwoni\u0142e\u015b do prawnika? – pyta\u0142a w charakterystycznej anegdocie autentycznie zdziwiona ameryka\u0144ska nastolatka dziadka opowiadaj\u0105cego jej o wojennej niewoli u Niemc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Do historii samego w\u0142adcy Rosji jeszcze na tych \u0142amach wr\u00f3cimy, bo dobrze jest wiedzie\u0107, z kim ma si\u0119 do czynienia..<\/p>\n\n\n\n

Musimy tak\u017ce zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107 na rynkach finansowych. By\u0107 mo\u017ce trwaj\u0105ca ju\u017c przesz\u0142o 12 lat hossa nap\u0119dzana niskimi stopami procentowymi i nisk\u0105 inflacj\u0105 zaczyna dogasa\u0107. Ostro\u017cno\u015b\u0107 oznacza niepoddawanie si\u0119 tak panice, jak i euforii, zachowanie p\u0142ynno\u015bci aby nie by\u0107 zmuszonym do wyprzeda\u017cy oraz odpuszczenie gry na lewarze, kt\u00f3ry stanowi jedn\u0105 z 3 rzeczy na „L” (po angielsku), kt\u00f3ra mo\u017ce doprowadzi\u0107 cz\u0142owieka do ruiny (pe\u0142na lista to: ladies, liquor and leverage<\/em>), o czym przyk\u0142ad noblist\u00f3w z LTCM \u015bwiadczy zreszt\u0105 dobitnie.<\/p>\n\n\n\n

A s\u0142uchaj\u0105c „ekspert\u00f3w” obiecuj\u0105cym ci bez pokrycia, \u017ce „jako\u015b to b\u0119dzie”, podsuwaj\u0105cym ci gotowe i pewne rozwi\u0105zania na podstawie przesz\u0142o\u015bci, uspokajaj\u0105cych ci\u0119 i myl\u0105cych racjonalne wnioski z czyst\u0105 spekulacj\u0105 mo\u017cesz zada\u0107 sobie ironiczne pytanie.<\/p>\n\n\n\n

Czy i 100 milion\u00f3w indyk\u00f3w nie mo\u017ce si\u0119 myli\u0107?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

We wpisie Wr\u00f3bel w gar\u015bci pisa\u0142em o \u017cyciowych m\u0105dro\u015bciach zawartych w lapidarnych z natury rzeczy przys\u0142owiach. Dzi\u015b w obliczu zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 finansowych zawirowa\u0144 na \u015bwiatowych rynkach – w zwi\u0105zku z rosn\u0105c\u0105 inflacj\u0105, stopami procentowymi oraz mo\u017cliw\u0105 wojn\u0105 na Ukrainie – przypomnijmy sobie kolejne: „My\u015bla\u0142 indyk o niedzieli, a w sobot\u0119 \u0142eb mu \u015bcieli”. Indyk domowy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1930,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19,21,18,13],"tags":[],"class_list":["post-1918","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-inwestowanie","category-psychologia","category-punkt-widzenia","category-zwierzeta"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1918","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1918"}],"version-history":[{"count":36,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1918\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1969,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1918\/revisions\/1969"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1930"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1918"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1918"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1918"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}