Dzi\u015b Dzie\u0144 Zaduszny. Dobry moment, aby zastanowi\u0107 si\u0119 sk\u0105d przyszli\u015bmy i dok\u0105d zmierzamy oraz nad ulotno\u015bci\u0105 naszego doczesnego \u017cycia. I przypomnie\u0107 sobie o tych, kt\u00f3rzy byli tu przed nami.<\/p>\n\n\n\n
Pami\u0119taj, \u017ce i Ty w ko\u0144cu umrzesz (memento mori<\/em>). To najlepszy spos\u00f3b na unikni\u0119cie poczucia, \u017ce ma si\u0119 w \u017cyciu co\u015b do stracenia i \u017ce nie warto pr\u00f3bowa\u0107 prowadzi\u0107 go tak, jak by\u015bmy chcieli. P\u00f3ki mamy czas.<\/p>\n\n\n\n Zaduszki tworz\u0105 dzi\u015b \u015bwi\u0105teczn\u0105 triad\u0119, wraz z modnym Halloween<\/em> i tradycyjnym \u015bwi\u0119tem Wszystkich \u015awi\u0119tych. Ka\u017cde z nich ma swoj\u0105 symbolik\u0119 i ka\u017cde ma swoj\u0105 histori\u0119. To \u015bwi\u0119ta wa\u017cne, poniewa\u017c o ile niepokalane pocz\u0119cie i zmartwychwstanie s\u0105 z definicji do\u015bwiadczeniem boskim i jako takie s\u0105 osi\u0105 najwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105t chrze\u015bcija\u0144skich, to w ko\u0144cu my, ludzie, po prostu rodzimy si\u0119 i umieramy. \u015awi\u0119ci, czy nie.<\/p>\n\n\n\n Pomimo, \u017ce przysz\u0142o do nas w latach 90-tych XX wieku, \u015bwi\u0119to Halloween<\/em> to dla nas wci\u0105\u017c nowo\u015b\u0107. Nie mamy takiej tradycji i do\u015bwiadczenia w drylowaniu dy\u0144, przebieraniu si\u0119 w bajkowe monstra, proszeniu obcych o cukierki i robieniu psikus\u00f3w (trick-or-treat<\/em>) jak \u015bwiat anglosaski. Ale wci\u0105\u017c si\u0119 uczymy.<\/p>\n\n\n\n Mamy oczywi\u015bcie swoj\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 mitologi\u0119 i bardzo atrakcyjny bestiariusz, czego \u015bwiatowe sukcesy wied\u017amina i jego uniwersum bardzo dobrze dowodz\u0105. To nie brak potwor\u00f3w do inspiracji stroj\u00f3w jest problemem, ale po prostu inne tradycje. No i dynie s\u0142abiej tu rosn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Precyzyjna geneza Halloween <\/em>nie jest znana. Samo s\u0142owo pochodzi z 1745 roku i ma ju\u017c \u017ar\u00f3d\u0142o chrze\u015bcija\u0144skie. Hellowee’en<\/em> oznacza „Wiecz\u00f3r \u015awi\u0119tych”. Z kolei szkockie All Hallows’ Eve<\/em> jeszcze lepiej oddaje, o co tutaj chodzi – to wiecz\u00f3r przed All Hallows’ Day<\/em>, dniem Wszystkich \u015awi\u0119tych. Eve<\/em> to wigilia, z \u0142aci\u0144skiego vigilia<\/em> – czuwanie. Halloween to zatem nic innego, jak to charakterystyczne dla chrze\u015bcija\u0144stwa wieczorne oczekiwanie na wa\u017cne \u015bwi\u0119to dnia nast\u0119pnego. Przynajmniej tak jest obecnie.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej znana teoria \u0142\u0105czy Halloween<\/em> ze \u015bwi\u0119tem obchodzonym z okazji ko\u0144ca jesieni i pocz\u0105tku zimy, zwanego przez ludy celtyckie Samhain<\/em> (wymowa po angielsku: sah-wan<\/em>e, „koniec lata”). Celtowie, kt\u00f3rzy \u017cyli 2.000 lat temu na terenie dzisiejszej Irlandii, Wielkiej Brytanii oraz p\u00f3\u0142nocnej Francji \u015bwi\u0119towali pocz\u0105tek roku w\u0142a\u015bnie 1 listopada. Oczywi\u015bcie wed\u0142ug w\u0142asnego kalendarza, ale jaki by on nie by\u0142, to dzie\u0144 ten na p\u00f3\u0142kuli p\u00f3\u0142nocnej oznacza definitywny koniec sezonu letniego, koniec wegetacji ro\u015blin i wszelkich \u017cniw oraz pocz\u0105tek ch\u0142odnych miesi\u0119cy zimowych. Wszystko to przypomina o naturalnym cyklu przemijania i ka\u017ce pomy\u015ble\u0107 tak\u017ce o przemijaniu ludzkim.<\/p>\n\n\n\n Celtowie wierzyli, \u017ce w nocy poprzedzaj\u0105cej ich Nowy Rok granica pomi\u0119dzy \u015bwiatem \u017cywych i umar\u0142ych zaciera si\u0119. Dusze zmar\u0142ych powracaj\u0105 na ziemi\u0119. A skoro zaraz tu b\u0119d\u0105, to dobry moment, aby zorganizowa\u0107 dla nich \u015bwi\u0119to. Druidzi przywdziewali z tej okazji rytualne zwierz\u0119ce maski. Aby w\u0142a\u015bciwe dusze trafi\u0142y we w\u0142a\u015bciwe miejsce, a z\u0142e zl\u0119k\u0142y si\u0119 i odesz\u0142y, rozpalano wielkie ogniska. P\u00f3\u017aniej ogie\u0144 z nich zabierano do mniejszych palenisk w domach (bonfires<\/em>). Zostawiano te\u017c dla duch\u00f3w specjalnie przygotowane dary. Tak na wszelki wypadek.<\/p>\n\n\n\n Ten duchowy dzie\u0144 by\u0142 tak\u017ce dobr\u0105 okazj\u0105, aby skorzysta\u0107 z otwartych granic mi\u0119dzy \u015bwiatami i podejrze\u0107, co te\u017c skrywa dla nas przysz\u0142o\u015b\u0107. Co si\u0119 wydarzy? Czy prze\u017cyjemy zim\u0119? Czy przysz\u0142oroczne plony b\u0119d\u0105 udane? Czy spotkamy si\u0119 tu za rok? Czy urodz\u0105 nam si\u0119 dzieci? Czy czeka nas szcz\u0119\u015bcie? Typowe \u017cyciowe pytania, prosz\u0105ce si\u0119 o odpowied\u017a.<\/p>\n\n\n\n Do po\u0142owy I wieku p.n.e. Imperium Rzymskie podbi\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 terytori\u00f3w celtyckich. Rzymianie ch\u0119tnie czerpali z kultur lud\u00f3w podbitych, a trzeba przyzna\u0107, \u017ce Samhain<\/em> by\u0142o (i do dzi\u015b pozostaje) w swojej poga\u0144skiej formule bardzo atrakcyjne. I tak w ci\u0105gu 400 lat panowania nad terytoriami by\u0142ych „barbarzy\u0144c\u00f3w” rzymskie \u015bwi\u0119to na cze\u015b\u0107 bogini przyrody Pomony (przej\u0119te wcze\u015bniej na podobnej zasadzie po Etruskach) oraz obchodzone na rzecz zmar\u0142ych obowi\u0105zkowe feralia<\/em> zacz\u0119\u0142y zlewa\u0107 si\u0119 z Samhain<\/em> w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. A Rzymianie mieli jeszcze swoje lutowe parentalia<\/em> oraz majowe lemuralia<\/em> o podobnej tematyce, ale o tym zaraz.<\/p>\n\n\n\n Kiedy rzymski stoik Athenodorus wynaj\u0105\u0142 w Atenach w atrakcyjnej cenie will\u0119, m\u00f3wiono mu, \u017ce to dlatego, \u017ce jest nawiedzona. I faktycznie, duch odwiedzi\u0142 go ju\u017c pierwszego wieczoru, ci\u0105gn\u0105c za sob\u0105 ci\u0119\u017ckie \u0142a\u0144cuchy. Filozof nie przestraszy\u0142 si\u0119, mia\u0142 robot\u0119 do wykonania, kontynuowa\u0142 wi\u0119c wieczorne pisanie. Kiedy sko\u0144czy\u0142 poszed\u0142 odwa\u017cnie za duchem, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 go do miejsca na patio, w kt\u00f3rym nagle znikn\u0105\u0142. Athenodorus kaza\u0142 rano kopa\u0107 w tym miejscu i znalaz\u0142 szkielet skuty \u0142a\u0144cuchami. Wyprawiono mu nale\u017cyty pogrzeb i duch nigdy wi\u0119cej nie wr\u00f3ci\u0142. Ze zmar\u0142ymi nale\u017ca\u0142o obchodzi\u0107 si\u0119 zatem godnie. Kto tego nie robi\u0142, ryzykowa\u0142 k\u0142opoty.<\/p>\n\n\n\n W po\u0142\u0105czonych tradycjach widzimy wyra\u017ane \u017ar\u00f3d\u0142o znanych nam dzisiejszych zwyczaj\u00f3w. Pojawiaj\u0105 si\u0119 maski, przepowiadanie przysz\u0142o\u015bci, palenie dla zmar\u0142ych ognia. Pomona, bogini sad\u00f3w mia\u0142a jako sw\u00f3j symbol jab\u0142ko, a to przecie\u017c tak\u017ce wa\u017cny element halloweenowej tradycji (apple bobbing<\/em>).<\/p>\n\n\n\n 13 maja 609 albo 610 roku (dzie\u0144 zosta\u0142 zapami\u0119tany lepiej ni\u017c rok), papie\u017c Bonifacy IV po\u015bwi\u0119ci\u0142 rzymski Panteon na cze\u015b\u0107 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny od M\u0119czennik\u00f3w (Sanctae Mariae ad Martyres<\/em>) i ustanowi\u0142 tego dnia katolickie \u015bwi\u0119to na rzecz wszystkich zmar\u0142ych m\u0119czennik\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa. Co w\u00f3wczas oznacza\u0142o w zasadzie wszystkich \u015bwi\u0119tych. Wyb\u00f3r daty nie by\u0142 przypadkowy, poniewa\u017c w tym czasie w Rzymie odbywa\u0142y si\u0119 jeszcze poga\u0144skie lemuralia<\/em>, tradycyjne \u015bwi\u0119to ku czci „lemur\u00f3w” – z\u0142ych duch\u00f3w zmar\u0142ych. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce nie bez przyczyny znane ssaki naczelne z Madagaskaru o dziwnych, niepokoj\u0105cych twarzach i wy\u0142upiastych oczach (lemuridae<\/em>) nazywaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie tak.<\/p>\n\n\n\n Kiedy zwyczaj obchod\u00f3w lemurali\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 powoli zaciera\u0107, \u015bwi\u0119to Wszystkich \u015awi\u0119tych przesuni\u0119to na jesie\u0144 – 1 listopada. Tym samym intencjonalnie skonsumowano tak\u017ce obchodzone tego dnia i opisane ju\u017c wy\u017cej staro\u017cytne poga\u0144skie \u015bwi\u0119to Samhain<\/em>, czy te\u017c to, co z niego zosta\u0142o w czasach rzymskich. W VIII wieku Papie\u017c Grzegorz III po\u015bwi\u0119ci\u0142 z tej okazji kaplic\u0119 Bazyliki \u015bw. Piotra w Rzymie, najwa\u017cniejszego ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144stwa, Wszystkich \u015awi\u0119tym. <\/p>\n\n\n\n A poniewa\u017c zwykle wa\u017cne \u015bwi\u0119ta chrze\u015bcija\u0144skie s\u0105 dwudniowe i celebrowanie \u015bwi\u0119tych niekoniecznie kojarzy si\u0119 wszystkim ze \u015bwi\u0119towaniem „zwyk\u0142ych” zmar\u0142ych, w 1000 roku dodano przypadaj\u0105ce tu\u017c po dniu Wszystkich \u015awi\u0119tych, kolejne \u015bwi\u0119to na ich w\u0142a\u015bnie cze\u015b\u0107 – tzw. Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmar\u0142ych (Commemoratio Omnium Fidelium Defunctorum<\/em>). W ten spos\u00f3b Ko\u015bci\u00f3\u0142 ostatecznie u\u015bwi\u0119ci\u0142 i podporz\u0105dkowa\u0142 sobie wszystko to, co wcze\u015bniej by\u0142o poga\u0144skie. <\/p>\n\n\n\n Ale jak wskaza\u0142em wy\u017cej, natury nie da si\u0119 oszuka\u0107. Jest to w ko\u0144cu \u015bwi\u0119to zmar\u0142ych, a przez to, paradoksalnie, najbardziej ludzkie ze wszystkich innych. I st\u0105d celtycka atrakcyjno\u015b\u0107 ludzko-duchowej transcendencji i zwi\u0105zane z ni\u0105 zwyczaje maj\u0105 si\u0119 bardzo dobrze do dzi\u015b.<\/p>\n\n\n\n Obecnie Halloween<\/em> to w \u015bwiecie anglosaskim prawdziwa fiesta. Jedna czwarta rocznej sprzeda\u017cy s\u0142odyczy w USA przypada w\u0142a\u015bnie na to \u015bwi\u0119to. Pocz\u0105tkowo huczne obchody na wz\u00f3r chrze\u015bcija\u0144ski (z przej\u0119tym z dobrodziejstwem inwentarza elementem poga\u0144skim) by\u0142y ograniczone, poniewa\u017c wiara protestancka nie uznaje \u017cadnych zabobon\u00f3w (cho\u0107 \u015bwi\u0119to Wszystkich \u015awi\u0119tych jest w niej oczywi\u015bcie obchodzone). Ale ju\u017c poza kolonialn\u0105 Now\u0105 Angli\u0105, szczeg\u00f3lnie na Po\u0142udniu by\u0142o zupe\u0142nie inaczej.<\/p>\n\n\n\n Mieszanie si\u0119 ludno\u015bci i kultur powodowa\u0142o, \u017ce \u015bwi\u0119towanie jesieni, dzielenie si\u0119 opowie\u015bciami o duchach i zmar\u0142ych, przepowiadanie przysz\u0142o\u015bci, ale tak\u017ce po prostu ta\u0144ce i \u015bpiew by\u0142y bardzo popularne. Jak wida\u0107 jest w nas g\u0142\u0119boko zakorzeniona potrzeba, aby nadawa\u0107 jesieni symbolik\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z przemijaniem. Do po\u0142owy XIX wieku jesienne festiwale by\u0142y zatem powszechne, ale jeszcze nie w formie dzisiejszego Halloween<\/em>. Potrzeba by\u0142o dopiero masowej imigracji Irandczyk\u00f3w po kl\u0119sce Wielkiego G\u0142odu (Great Famine<\/em>) wywo\u0142anego zaraz\u0105 ziemniaczan\u0105 w latach 1845-49, aby znany im zwyczaj obchodzenia \u015bwi\u0119ta na wz\u00f3r celtycki nabra\u0142 wi\u0119kszego znaczenia.<\/p>\n\n\n\n Zacz\u0119to zatem przebiera\u0107 si\u0119 w stroje duch\u00f3w i odwiedza\u0107 domy s\u0105siad\u00f3w prosz\u0105c o pieni\u0105dze lub jedzenie, pod rygorem wykonania nieprzyjemnego \u017cartu (trick-or-treat<\/em>) . Kobiety wierzy\u0142y, \u017ce tego dnia za pomoc\u0105 sztuczek uda si\u0119 przepowiedzie\u0107 imi\u0119 przysz\u0142ego m\u0119\u017ca. Zn\u00f3w, te same problemy co zawsze.<\/p>\n\n\n\n Pod koniec XIX wieku postanowiono odej\u015b\u0107 od ponurej symboliki zmar\u0142ych i duch\u00f3w na rzecz uroczysto\u015bci l\u017cejszych, typowo rodzinnych – tak dla doros\u0142ych jak i dzieci. Halloween<\/em> straci\u0142o w\u00f3wczas resztki odniesie\u0144 religijnych i sta\u0142o si\u0119 znowu, przynajmniej w realiach p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144skich, po prostu weso\u0142\u0105 poga\u0144sk\u0105 zabaw\u0105 dla ka\u017cdego.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej znanym symbolem Halloween<\/em> jest bez w\u0105tpienia Jack-o’-lantern<\/em> – lampa zrobiona z wydr\u0105\u017conej dyni i pod\u015bwietlana od \u015brodka p\u0142omieniem \u015bwiecy. Pomys\u0142 przyszed\u0142 do Ameryki, tak jak i ca\u0142e Halloween<\/em>, wraz z Irlandczykami. Nazwa pochodzi podobno od pewnego irlandzkiego cwaniaka Jacka (Stingy Jack<\/em>), kt\u00f3ry najpierw sprzeda\u0142 dusz\u0119 diab\u0142u w zamian za bogactwo, a potem podst\u0119pnie nie wywi\u0105za\u0142 si\u0119 z transakcji i uwi\u0119zi\u0142 demona w lampie. Z\u0142odzieje i oszu\u015bci nie id\u0105 do nieba, a poniewa\u017c Jacka po tym numerze nie chcieli widzie\u0107 tak\u017ce w piekle, jego dusza musi od tego czasu b\u0142\u0105ka\u0107 si\u0119 po \u015bwiecie z t\u0105 dziwn\u0105 lamp\u0105 w\u0142a\u015bnie. A tymczasem w Bostonie potrafi\u0105 zapali\u0107 ponad 30 tysi\u0119cy podobnych jednego tylko dnia.<\/p>\n\n\n\n W Polsce Halloween<\/em> to raczej moda do\u015b\u0107 rachityczna, ale znana i lubiana szczeg\u00f3lnie przez dzieci. Natomiast 1 listopada to ju\u017c \u015bwi\u0119to powa\u017cne – tak kulturowo, jak i logistycznie. W religii katolickiej istnieje, nieobca tak\u017ce innym kultom, wiara w mocn\u0105 wi\u0119\u017a mi\u0119dzy duszami w niebie i duszami os\u00f3b \u017cyj\u0105cych. Zmierzamy w ko\u0144cu wszyscy, mamy nadziej\u0119, w to samo miejsce.<\/p>\n\n\n\n 1 listopada, upami\u0119tnia tych, kt\u00f3rzy jako zmarli dost\u0105pili \u015bwi\u0119to\u015bci. Ale nie tylko. Obchody Wszystkich \u015awi\u0119tych to dla nas po prostu tradycyjny czas wspomnie\u0144 o osobach zmar\u0142ych podczas mijaj\u0105cego roku oraz zwyczaj odwiedzania rodzinnych grob\u00f3w. Jest to tradycyjnie ju\u017c dzie\u0144 wolny od pracy. By\u0142 taki r\u00f3wnie\u017c za czas\u00f3w PRL, cho\u0107 komuni\u015bci odbierali mu chrze\u015bcija\u0144skie znaczenie przez okre\u015blanie 1 listopada mianem „\u015awi\u0119ta Zmar\u0142ych”. Do dzi\u015b taki skr\u00f3t my\u015blowy zreszt\u0105 istnieje i tak to \u015bwi\u0119to najcz\u0119\u015bciej traktujemy.<\/p>\n\n\n\n \u015awi\u0119to to jest bardzo \u017cywe tak\u017ce w innych ga\u0142\u0119ziach chrze\u015bcija\u0144stwa, najmniej w ko\u015bciele prawos\u0142awnym, gdzie \u015bwi\u0119to na rzecz \u015bwi\u0119tych i zmar\u0142ych jest obchodzone wcze\u015bniej i jest powi\u0105zane z dat\u0105 Wielkanocy.<\/p>\n\n\n\n Nie ma natomiast nigdzie huczniejszych i bardziej znanych obchod\u00f3w rozpoczynaj\u0105cych si\u0119 1 listopada ni\u017c meksyka\u0144skie Dia de Muertos<\/em>. To najstarsze \u015bwi\u0119to meksyka\u0144skie w og\u00f3le. Jest oczywi\u015bcie zwi\u0105zane z przypadaj\u0105cymi w tym samym czasie \u015bwi\u0119tami religijnymi, ale ma du\u017co d\u0142u\u017csz\u0105 tradycj\u0119 – datuj\u0105c\u0105 si\u0119 3.000 lat wstecz i si\u0119gaj\u0105c\u0105 jeszcze czas\u00f3w, jak to si\u0119 zwykle nieco protekcjonalnie m\u00f3wi „prekolumbijskich” – Maj\u00f3w i Aztek\u00f3w. Dzi\u015b jest to (tak uznaje UNESCO i kto widzia\u0142 ten za\u015bwiadczy) „arcydzie\u0142o ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzko\u015bci”. I o ile Halloween<\/em> to \u015bwi\u0119to bezosobowych wied\u017am, czarownic i duch\u00f3w, to meksyka\u0144skie \u015bwi\u0119to k\u0142adzie nacisk na bardzo konkretnych zmar\u0142ych – na przodk\u00f3w. Naszych przodk\u00f3w, kt\u00f3rych mo\u017cna raz w roku zaprosi\u0107 do wsp\u00f3lnej hucznej zabawy i kt\u00f3rym stawia si\u0119 i przystraja fantazyjne o\u0142tarze. Motyw ludzkiej czaszki jako symbolu \u015bmierci jest wszechobecny, ale ma wymiar bardziej humorystyczny ni\u017c demoniczny. Meksykanie wierz\u0105, \u017ce umiera si\u0119 tak naprawd\u0119 dopiero wtedy, gdy ostatni \u017cyj\u0105cy cz\u0142owiek o nas zapomni. Nie nale\u017cy zatem i nie wypada zapomina\u0107 w tym dniu o nikim. <\/p>\n\n\n\n Je\u015bli chodzi za\u015b o 2 listopada i o same Zaduszki, to cho\u0107 w Polsce s\u0105 one obecnie najbardziej pomijane – na rzecz obchod\u00f3w du\u017cego \u015bwi\u0119ta dnia poprzedniego, to tak naprawd\u0119 to one s\u0105 najbli\u017csze znaczeniowo wszystkim opisanym wy\u017cej \u015bwi\u0119tom na rzecz zmar\u0142ych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 modli si\u0119 tego dnia szczeg\u00f3lnie za dusze cierpi\u0105ce w czy\u015b\u0107cu. Wspomina si\u0119 poleg\u0142ych za ojczyzn\u0119. Wspomina si\u0119 zmar\u0142ych, kt\u00f3rych znali\u015bmy, ale dobrym zwyczajem jest zapali\u0107 tak\u017ce ogie\u0144 na nieodwiedzanym grobie.<\/p>\n\n\n\n Przypominanie o konkretnych zmar\u0142ych, w tym podsumowanie kto z nas umar\u0142 w ostatnim roku, to element znanych tradycji polskiej tzw. „wypominek”. Ju\u017c zreszt\u0105 w V wieku p.n.e. w Atenach istnia\u0142 zwyczaj upami\u0119tniania zmar\u0142ych za pomoc\u0105 kr\u00f3tkiego, cz\u0119sto rymowanego utworu zwanego epitafium. Tradycja ta nie jest ju\u017c dzi\u015b tak \u017cywa jak kiedy\u015b, ale wystarczy przej\u015b\u0107 si\u0119 po Cmentarzu Pow\u0105zkowskim, aby dostrzec te kr\u00f3tkie inskrypcje, pisane w pierwszej lub trzeciej osobie – szczeg\u00f3lnie na starszych grobach. Najbardziej znanym polskim wypominkiem odzwierciedlonym w literaturze jest prawdopodobnie „Wielkie\u015b mi uczyni\u0142a pustki w domu moim \/ Moja droga Orszulo, tym zniknieniem swoim”.<\/p>\n\n\n\n Ale najlepsze epitafia produkuje do dzi\u015b j\u0119zyk angielski. Nature and Nature\u2019s laws lay hid in night \/ God said, Let Newton be! \/ And all was light<\/em> (dla Isaaca Newtona). I am ready to meet my Maker. \u202fWhether my Maker is prepared for the great ordeal of meeting me is another matter<\/em> (dla Winstona Churchilla). Don’t try<\/em> (w znaczeniu: nie pr\u00f3buj, tylko r\u00f3b – dla Charlesa Bukowskiego). I tak dalej. S\u0105 oczywi\u015bcie tak\u017ce anonimowe, ale bardzo znane epitafia humorystyczne: Here lies Sir Edward Poe \/ The train was fast, but he was slow<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej ponurym przedstawicielem gatunku jest tzw. tombsto\u0144skie epitafium, kt\u00f3re doczeka\u0142o si\u0119 nawet miejscowej gazety o tym samym tytule (Tombstone Epitaph<\/em>), w kt\u00f3rej obok reklam ukazywa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie informacje kto wczoraj zgin\u0105\u0142 przy miejskiej main-street <\/em>i dlaczego. Tombstone, miasto w Arizonie, ma w herbie kamienny kopczyk nagrobny (i taki sam w nazwie) i by\u0142o typowym miastem zrodzonym przez gor\u0105czk\u0119 z\u0142ota. Z czasem sta\u0142o si\u0119 natomiast najs\u0142awniejszym miastem bezprawia, rewolwerowc\u00f3w i wendetty na Dzikim Zachodzie. Miejski cmentarz jest pe\u0142en grob\u00f3w ofiar strzelanin i innych codziennych problem\u00f3w i zagro\u017ce\u0144 tamtych czas\u00f3w. Here lies Lester Moore, Four slugs from a .44, No Les No more<\/em> (gra s\u0142\u00f3w). Ale mog\u0142o by\u0107 gorzej: Here lies George Johnson hanged by mistake 1882. He was right we was wrong. But we strung him up and now he’s gone<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W polskiej tradycji historycznej bardzo \u017cywa jest tradycja obchod\u00f3w \u015bwi\u0119ta zadusznego w formie obrz\u0119d\u00f3w ku czci przodk\u00f3w zwanych „Dziadami”, unie\u015bmiertelnionych przez Adama Mickiewicza. Przybywaj\u0105ce dusze nale\u017ca\u0142o tego dnia potraktowa\u0107 powa\u017cnie, poniewa\u017c – tak jak w wierzeniach innych kultur – \u015bwiat rzeczywisty i \u015bwiat zmar\u0142ych by\u0142 tego dnia niebezpiecznie blisko siebie. Nale\u017ca\u0142o miedzy innymi ugo\u015bci\u0107 je i postara\u0107 si\u0119 o ich przychylno\u015b\u0107 jad\u0142em i napojem. Z kolei znany w innych miejscach \u015bwiata zwyczaj przepowiadania tego dnia przysz\u0142o\u015bci jest u nas praktykowany raczej w \u015bwi\u0119to \u015bw. Andrzeja, przypadaj\u0105ce miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej (popularne Andrzejki). <\/p>\n\n\n\n To co natomiast by\u0142o z nami zawsze i zosta\u0142o do dzi\u015b, to praktyka rozpalania ognia na mogi\u0142ach, obej\u015bciach i rozstajach dr\u00f3g. Wierzono, \u017ce p\u0142omienie ogrzewaj\u0105 dusze b\u0142\u0105kaj\u0105ce si\u0119 po ziemi.<\/p>\n\n\n\n W tym roku cmentarze by\u0142y wyj\u0105tkowo zamkni\u0119te. Kiedy otworz\u0105 si\u0119 znowu warto upewni\u0107 si\u0119, \u017ce nasi przodkowie maj\u0105 si\u0119 dobrze. I pokaza\u0107 im, tak jak robi\u0105 to wszyscy ludzie od zarania dziej\u00f3w, \u017ce o nich, tak jak i o w\u0142asnej \u015bmiertelno\u015bci, pami\u0119tamy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dzi\u015b Dzie\u0144 Zaduszny. Dobry moment, aby zastanowi\u0107 si\u0119 sk\u0105d przyszli\u015bmy i dok\u0105d zmierzamy oraz nad ulotno\u015bci\u0105 naszego doczesnego \u017cycia. I przypomnie\u0107 sobie o tych, kt\u00f3rzy byli tu przed nami. Pami\u0119taj, \u017ce i Ty w ko\u0144cu umrzesz (memento mori). To najlepszy spos\u00f3b na unikni\u0119cie poczucia, \u017ce ma si\u0119 w \u017cyciu co\u015b do stracenia i \u017ce nie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":257,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9,11],"tags":[],"class_list":["post-236","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historie","category-kartka-z-kalendarza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/236","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=236"}],"version-history":[{"count":25,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/236\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1468,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/236\/revisions\/1468"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/257"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=236"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=236"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=236"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}