W tym tygodniu wszyscy \u015bledzimy z uwag\u0105 wybory prezydenckie w USA. Czy wygra je obecny 45 prezydent Donald Trump, czy te\u017c raczej by\u0142y 47 wiceprezydent Joe Biden, kt\u00f3ry do wy\u015bcigu do fotela prezydenckiego wraca ponownie po 32 latach? Jak to si\u0119 sko\u0144czy? I co oznacza dla \u015bwiata wygrana jednego lub drugiego?<\/p>\n\n\n\n
Traktujemy to jako spraw\u0119 istotn\u0105, tak jak istotna jest pozycja ameryka\u0144skiego imperium na geopolitycznej mapie \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
Ale jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce zajmuj\u0105 oni takie w\u0142a\u015bnie miejsce? I od kiedy? Trwa to ju\u017c tak d\u0142ugo, \u017ce zd\u0105\u017cyli\u015bmy si\u0119 przyzwyczai\u0107. <\/p>\n\n\n\n
Szukaj\u0105c przyczyn i momentu w pierwszej kolejno\u015bci przychodzi nam do g\u0142owy II wojna \u015bwiatow\u0105, kt\u00f3ra na lata ugruntowa\u0142a podzia\u0142 \u015bwiata na Wsch\u00f3d i Zach\u00f3d wzd\u0142u\u017c \u017belaznej Kurtyny i otworzy\u0142a drog\u0119 do dominacji nowym si\u0142om. Dominacji militarnej i technicznej, bo Zimna Wojna, wy\u015bcig zbroje\u0144 oraz program kosmiczny tego wymaga\u0142y – zar\u00f3wno od USA, jak i ZSRR. Ale i dominacji kulturowej, w kt\u00f3rej niepodzielnie kr\u00f3lowali Amerykanie i kt\u00f3ra do dzi\u015b pozostaje ich g\u0142\u00f3wnym towarem eksportowym – nawet je\u015bli z biegiem lat coraz mniej \u015bwie\u017cym i atrakcyjnym.<\/p>\n\n\n\n
Pozycj\u0119, kt\u00f3r\u0105 zaj\u0119\u0142o USA od lat 40-tych XX wieku okre\u015bla si\u0119 jako okres „imperium na zaproszenie” (empire on demand<\/em>). Byli potrzebni i pojawili si\u0119 – tak nam si\u0119 wydaje. Interwencje zbrojne w ostatnich latach, takie jak konflikty w Iraku i Afganistanie pokazuj\u0105 oczywi\u015bcie, \u017ce czasy przybywania przez imperium „na zaproszenie” min\u0119\u0142y. A mo\u017ce tak naprawd\u0119 nigdy ich nie by\u0142o? Zasada kto \u017c\u0105da (w on demand<\/em>) zosta\u0142a odwr\u00f3cona. Oczywi\u015bcie zawsze padaj\u0105 ze strony interwenienta solenne deklaracje o konieczno\u015bci obrony demokracji, o misji niesienia jej \u015bwiatu itd. Ale za tym wszystkim stoj\u0105 oczywi\u015bcie, jak to w \u017cyciu, bezwzgl\u0119dne interesy polityczne i gospodarcze. Nie bez przyczyny s\u0105 to najdro\u017csze wojny kiedykolwiek przez Amerykan\u00f3w prowadzone. Na wojnach generalnie si\u0119 zarabia. A przynajmniej zarabiaj\u0105 wielkie koncerny zbrojeniowe.<\/p>\n\n\n\n A mo\u017ce by\u0142a to I wojna \u015bwiatowa i pierwsze zbiorowe samob\u00f3jstwo Europy i koniec ancien r\u00e9gime<\/em>? Ostatnia wojna, na kt\u00f3r\u0105 armie posz\u0142y jeszcze w kolorowych mundurach ze starego \u015bwiata i pierwsza, w kt\u00f3rej natrafi\u0142y na drut kolczasty, karabiny maszynowe i gaz bojowy. Woodrow Wilson, 28 Prezydent, respektuj\u0105c stuletni\u0105 Doktryn\u0119 Monroe, planowa\u0142 dla USA neutralno\u015b\u0107 przez okres tej dziwnej wojny (dr\u00f4le de guerre<\/em>). Ale kiedy tylko da\u0142 si\u0119 przekona\u0107, \u017ce jest to de facto<\/em> wojna o nowe imperium, kt\u00f3ra przy okazji daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zarobienia wielkich pieni\u0119dzy dla ameryka\u0144skiej gospodarki, szybko zmieniono front. Efektem by\u0142a nowa doktryna – zawarta w „14 punktach Wilsona” (the Fourteen Points<\/em>), kt\u00f3re przy uwa\u017cnej lekturze wyra\u017anie, cho\u0107 oczywi\u015bcie w imi\u0119 wy\u017cszych zasad, odbieraj\u0105 dominacj\u0119 starym pot\u0119gom. Dla Polski szcz\u0119\u015bliwy by\u0142 przy tej okazji punkt 13. Wracamy do niego 11 listopada.<\/p>\n\n\n\n Ale si\u0119gnijmy jeszcze dalej w przesz\u0142o\u015b\u0107 – do prze\u0142omu XIX i XX wieku. W 1899 roku Rudyard Kipling<\/strong>, wybitny pisarz, ale i nieodrodny syn swojej epoki, urodzony jeszcze w kolonialnych Indiach, napisa\u0142 wiersz „Brzemi\u0119 bia\u0142ego cz\u0142owieka” (The White Man\u2019s Burden<\/em>)<\/strong>. By\u0142 to wyraz niez\u0142omnej wiary znanego Brytyjczyka (noblisty i autora m. in. „Ksi\u0119gi d\u017cungli”<\/strong>) w imperializm, kolonializm i \u015bwiatow\u0105 misj\u0119 bia\u0142ego cz\u0142owieka w\u0142a\u015bnie. Nie by\u0142 w tej wierze odosobniony, takie by\u0142y czasy. Wiersz dotyczy\u0142 trwaj\u0105cej wojny ameryka\u0144sko-filipi\u0144skiej i zawiera\u0142 zach\u0119t\u0119 dla USA do przej\u0119cia, w imi\u0119 imperialnej misji, kontroli nad Wyspami Filipi\u0144skimi i jej ludno\u015bci\u0105. Gubernator Nowego Jorku i przysz\u0142y 26 Prezydent USA Theodore Roosevelt, kt\u00f3ry czyta\u0142 wszystko i zna\u0142 tak\u017ce ten utw\u00f3r z listu wys\u0142anego mu przez Kiplinga jeszcze przed jego publikacj\u0105, skomentowa\u0142 go w spos\u00f3b, kt\u00f3ry chyba najlepiej podsumowuje pragmatyczne podej\u015bcie Amerykan\u00f3w do rodz\u0105cych si\u0119 u nich \u015bwiatowych ambicji. \u201ePoezja raczej kiepska, ale z punktu widzenia ekspansji rozs\u0105dna\u201d.<\/p>\n\n\n\n Roosevelt, kt\u00f3ry odegra\u0142 kluczow\u0105 role w dzisiejszej opowie\u015bci, mia\u0142 zreszt\u0105 w okresie prezydentury osobist\u0105 doktryn\u0119 – zaczerpni\u0119t\u0105 z historycznych lektur i znan\u0105 jako Big stick policy<\/em>, b\u0119d\u0105c\u0105 jego wersj\u0105 nowoczesnej Realpolitik<\/em>. Negocjuj zawsze pokojowo, ale miej odpowiednie si\u0142y, aby poprze\u0107 swoje stanowisko na wypadek niekorzystnego rozwoju sytuacji. M\u00f3wi\u0105c pro\u015bciej, jego s\u0142owami skierowanymi do koleg\u00f3w polityk\u00f3w: Speak softly and carry a big stick [and] you will go far<\/em> („M\u00f3w \u0142agodnie i no\u015b gruby kij, a zajdziesz daleko”). <\/p>\n\n\n\n W tamtych czasach, kiedy si\u0142a floty decydowa\u0142a o wszystkim, takie podej\u015bcie okre\u015blano tak\u017ce jako „dyplomacj\u0119 kanonierek” (gunboat diplomacy<\/em>). Podczas uprzejmych negocjacji u wybrze\u017cy gospodarza nagle pojawia\u0142a si\u0119, pod jakim\u015b mniej lub bardziej istotnym pozorem, uzbrojona flota statk\u00f3w drugiej strony. – Nie naciskamy i nie grozimy przyjaciele, ale sami rozumiecie. I wiecie chyba jak si\u0119 zachowa\u0107? Wielka Brytania \u0107wiczy\u0142a takie manewry z powodzeniem od lat (vide<\/em>: incydent Don Pacifico z po\u0142owy XIX wieku). Rooseveltowi ta filozofia tak\u017ce nie by\u0142a obca. Za jego kadencji USA szybko zapewni\u0142a sobie pozycj\u0119 drugiej najwi\u0119kszej floty na \u015bwiecie, a 14-miesi\u0119czny pokazowy rejs dooko\u0142a \u015bwiata Wielkiej Bia\u0142ej Floty (Great White Fleet<\/em>) by\u0142 tyle\u017c osi\u0105gni\u0119ciem logistycznym, co po prostu jawn\u0105 demonstracj\u0105 si\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b oczywi\u015bcie dominuje lotnictwo, ale \u015blady takiej polityki nadal odnajdziemy bez trudu. Jak mawia\u0142 Henry Kissinger, Sekretarz Stanu USA w latach 1973-1977: „bombowiec strategiczny to 100 tysi\u0119cy ton dyplomacji” (an aircraft carrier is 100,000 tons of diplomacy<\/em>). Ostatecznie g\u0142owice nuklearne o sile tysi\u0119cy ton trotylu i wi\u0119kszej buduje si\u0119 w\u0142a\u015bnie po to. <\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b w polityce zmieni\u0142o si\u0119 tylko to, \u017ce nie zaczynamy od pokazowych gr\u00f3\u017ab, ale od snucia obietnic wsp\u00f3\u0142pracy handlowej lub inwestycji. – To si\u0119 wam op\u0142aci przyjaciele, nie jeste\u015bcie chyba tak naiwni aby nam odm\u00f3wi\u0107, chodzi w ko\u0144cu o wasze bezpiecze\u0144stwo. To marchewka i kij, niezmienne od wiek\u00f3w. Od sukces\u00f3w wielkich wypraw chi\u0144skiej dynastii Ming z lat 1405-1433 do aktualnej polityki tzw. juicy carrot<\/em>, realizowanej przez dzisiejsze USA przy okazji okre\u015blania zasad strategicznej wsp\u00f3\u0142pracy. Tak\u017ce wobec nas.<\/p>\n\n\n\n Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce w tym tygodniu mija tak\u017ce 117 lat, od og\u0142oszenia niepodleg\u0142o\u015bci przez Republik\u0119 Panamy. I to w\u0142a\u015bnie tam, w\u015br\u00f3d niedost\u0119pnej na prze\u0142omie XIX i XX wieku d\u017cungli, znajduje si\u0119 kamie\u0144 w\u0119gielny ameryka\u0144skiej dominacji \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n Aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 t\u0119 histori\u0119, odb\u0105d\u017amy dalsz\u0105 podr\u00f3\u017c w przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Poszukiwania drogi wodnej, kt\u00f3ra po\u0142\u0105czy\u0142aby Ocean Atlantycki i Ocean Spokojny s\u0105 tak stare jak podb\u00f3j obu Ameryk przez Europejczyk\u00f3w. Przesmyk Panamski (Isthmus of Panama<\/em>)<\/strong> jest w\u0105skim pasem l\u0105du, powsta\u0142ym oko\u0142o 3 mln lat temu i \u0142\u0105cz\u0105cym Ameryk\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105 i Po\u0142udniow\u0105. Przesmyk ci\u0105gnie si\u0119 dzi\u015b na mapie od granic Kostaryki, przez Panam\u0119, a\u017c do Kolumbii, oddzielaj\u0105c Ocean Atlantycki (Morze Karaibskie) od Oceanu Spokojnego (Zatoka Panamska). Jego d\u0142ugo\u015b\u0107 to 640 km, ale szeroko\u015b\u0107 to tylko od 47 do 192 km. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce jest to najwa\u017cniejsza szeroko\u015b\u0107 (czy raczej „w\u0105sko\u015b\u0107”) w nowoczesnej historii.<\/p>\n\n\n\n W 1492 roku Krzysztof Kolumb wyruszy\u0142 na okr\u0119tach Ni\u00f1a<\/em>, Pinta<\/em> i Santa Maria<\/em> w swoj\u0105 pierwsz\u0105 wypraw\u0119 z Hiszpanii do Ameryki. Dop\u0142yn\u0105\u0142 na Bahamy w powszechnie znanej dacie – 12 pa\u017adziernika (Columbus Day<\/em>). Nie wiemy na pewno kim by\u0142, ani sk\u0105d pochodzi\u0142 – prawdopodobnie by\u0142 W\u0142ochem z Genui, cho\u0107 podpisywa\u0142 si\u0119 z hiszpa\u0144ska jako Crist\u00f3bal Col\u00f3n<\/em> i w swoj\u0105 podr\u00f3\u017c \u017cycia wyruszy\u0142 w barwach Hiszpanii w\u0142a\u015bnie. Twierdzi si\u0119 do dzi\u015b, \u017ce p\u0142yn\u0105\u0142 do Indii, a tego, \u017ce odkry\u0142 Ameryk\u0119 nie domy\u015bla\u0142 si\u0119 a\u017c do swojej \u015bmierci w 1506 roku. Przeczy temu pewno\u015b\u0107, z jak\u0105 po opuszczeniu Wysp Kanaryjskich pionierski kapitan trzyma\u0142 si\u0119 28 r\u00f3wnole\u017cnika – co odpowiada mniej wi\u0119cej szeroko\u015bci geograficznej Florydy. Kurs taki nie tylko nie zaprowadzi\u0142by go Indii, ale stanowi\u0142 dogodn\u0105 i do dzi\u015b najlepsz\u0105 drog\u0119 w pa\u015bmie zachodnich wiatr\u00f3w wprost ku Karaibom. Istnieje podejrzenie, \u017ce by\u0142 na kontynencie ameryka\u0144skim ju\u017c wcze\u015bniej lub dobrze pozna\u0142 kogo\u015b, kto by\u0142 tam nied\u0142ugo przed nim i uwa\u017cnie s\u0142ucha\u0142 jego wskaz\u00f3wek. Wiemy dzi\u015b tak\u017ce, \u017ce na d\u0142ugo przed nim dotarli tam ju\u017c wikingowie z Leifem Erikksonem na czele.<\/p>\n\n\n\n „Odkrywaj\u0105c Ameryk\u0119” Kolumb wywo\u0142a\u0142 k\u0142opoty. Od 1479 roku mi\u0119dzy Hiszpani\u0105 i Portugali\u0105, najbardziej aktywnymi odkrywcami i kolonizatorami tamtych czas\u00f3w, obowi\u0105zywa\u0142 podzia\u0142 usankcjonowany Traktatem z Alc\u00e1\u00e7ovas. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: Wyspy Kanaryjskie (zwane tak od ps\u00f3w – z \u0142ac. canis<\/em>, nie kanark\u00f3w), mia\u0142y by\u0107 hiszpa\u0144skie, ale wszytko co znajduje si\u0119 na po\u0142udnie od tych wysp b\u0119dzie portugalskie. Kolumb wiedzia\u0142 co robi nie zbaczaj\u0105c istotnie na po\u0142udnie w drodze do Ameryki, ale i tak nale\u017ca\u0142o teraz szybko uzgodni\u0107 nowy podzia\u0142 terytorialny. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: \u015bwiat trzeba by\u0142o odt\u0105d podzieli\u0107 „w pionie”, nie „w poziomie”. Portugalczycy, kt\u00f3rzy dowiedzieli si\u0119 o odkryciu od samego, nieostro\u017cnego w swych przechwa\u0142kach Kolumba, przygotowywali si\u0119 do szybkiego desantu na nowe terytorium. Admira\u0142 de Almeida ju\u017c rozwija\u0142 \u017cagle.<\/p>\n\n\n\n Hiszpanie nie zwlekaj\u0105c poszli ze skarg\u0105 do samego papie\u017ca Aleksandra VI, kt\u00f3ry w 1493 roku w dokumencie Inter Caeteras<\/em> wyznaczy\u0142 lini\u0119 demarkacyjn\u0105 dziel\u0105c\u0105 wp\u0142ywy obu mocarstw – 100 lig (ok. 320 mil) na zach\u00f3d od Azor\u00f3w (Arquip\u00e9lago dos A\u00e7ores<\/em>). W Traktacie z Tordesillas z 1494 roku lini\u0119 t\u0119 (po\u0142udnik) przesuni\u0119to, ju\u017c bardziej korzystnie dla Portugalii – na 370 lig (ok. 1,184 mil) na zach\u00f3d od Wysp Zielonego Przyl\u0105dka (Cape Verde<\/em>). Na obszar w\u00f3wczas, przynajmniej oficjalnie, nieznany. To dlatego w Brazylii m\u00f3wi si\u0119 dzi\u015b po portugalsku, w odr\u00f3\u017cnieniu od pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci Ameryki Po\u0142udniowej i \u015arodkowej.<\/p>\n\n\n\n W 1510 roku Hiszpan Vasco N\u00fa\u00f1ez de Balboa, hulaka i awanturnik, uciekaj\u0105c na koniec tego podzielonego ju\u017c \u015bwiata przed wierzycielami, za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 hiszpa\u0144sk\u0105 osad\u0119 w Ameryce \u015arodkowej. Nieco na po\u0142udnie od miejsca, w kt\u00f3rym toczy si\u0119 dzisiejsza opowie\u015b\u0107. Nazwa\u0142 j\u0105 Santa Mar\u00eda la Antigua del Dari\u00e9n<\/em> lub kr\u00f3tko: Dari\u00e9n. Balboa by\u0142 prawdopodobnie pierwszym Europejczykiem, kt\u00f3ry zag\u0142\u0119bi\u0142 si\u0119 w d\u017cungle dzisiejszej Panamy i spojrza\u0142 na Ocean Spokojny od Zachodu.<\/p>\n\n\n\n Drugim, bardziej znanym by\u0142 Ferdynand Magellan.<\/p>\n\n\n\n W 1519 roku Magellan wyp\u0142yn\u0105\u0142 w pierwsz\u0105 historii podr\u00f3\u017c dooko\u0142a \u015bwiata. Odnalaz\u0142 drog\u0119 morsk\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 Ocean Atlantycki z reszt\u0105 globu na zachodzie, ale – wbrew swoim oczekiwaniom – nie na wysoko\u015bci Ameryki \u015arodkowej, lecz tam, gdzie by\u0142a w\u00f3wczas w istocie – bardzo daleko na po\u0142udniu. 500 lat temu, 1 listopada 1520 roku wp\u0142yn\u0105\u0142 do cie\u015bniny na kra\u0144cu Ameryki Po\u0142udniowej. Zwanej odt\u0105d jego imieniem. Gdy po prawie miesi\u0105cu niebezpiecznej podr\u00f3\u017cy wyp\u0142yn\u0105\u0142 po drugiej stronie kontynentu, oczom jego ukaza\u0142 si\u0119 bezkresny ocean. Nie wypada\u0142o nazwa\u0107 go inaczej ni\u017c Mar Pacifico<\/em>. <\/p>\n\n\n\n W latach 1519-1521 hiszpa\u0144ski konkwistador Hern\u00e1n Cort\u00e9s, na czele zaledwie 500-osobowego oddzia\u0142u, podbi\u0142 wielomilionowe pa\u0144stwo Aztek\u00f3w w Ameryce \u015arodkowej, przygotowuj\u0105c grunt pod wicekr\u00f3lestwo Nowej Hiszpanii, a w przysz\u0142o\u015bci Meksyk. W latach 1531-1533 w jego \u015blady poszed\u0142 Francisco Pizzaro, kt\u00f3ry podbi\u0142 pa\u0144stwo Ink\u00f3w w Andach (obszar dzisiejszego Peru). Wkr\u00f3tce kolonie hiszpa\u0144skie rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 od obecnej Kalifornii na p\u00f3\u0142nocy, a\u017c do Chile i Argentyny na po\u0142udniu. Przybyszom pomog\u0142y – m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem Kiplinga – narz\u0119dzia cywilizacyjnej dominacji bia\u0142ego cz\u0142owieka tamtych czas\u00f3w – strzelby, zarazki i stal (jak to opisa\u0142 Jared Diamond<\/strong> w doskona\u0142ej ksi\u0105\u017cce: Guns, Germs and Steel<\/strong><\/em>, nowe polskie wydanie: „Strzelby, zarazki, stal”<\/strong>, poprzednio: „Strzelby, zarazki, maszyny”<\/strong>). Zw\u0142aszcza zarazki. Choroby takie jak ospa prawdziwa (variola vera<\/em>) zabi\u0142y ponad trzy czwarte rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w starej Ameryki. To jednak temat na osobn\u0105 histori\u0119.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie w XVI wieku mo\u017cna by\u0142o co najwy\u017cej snu\u0107 plany kana\u0142u, kt\u00f3ry przeci\u0105\u0142by Przesmyk Panamski i po\u0142\u0105czy\u0142 Ocean Atlantycki i Ocean Spokojny. Hiszpanie my\u015bleli i marzyli o nim intensywnie, ale taka inwestycja infrastrukturalna pozostawa\u0142a poza ludzkimi mo\u017cliwo\u015bciami technicznymi jeszcze przez kolejne 300 lat. Wystarczy\u0107 musia\u0142a na razie droga morska wytyczona przez Magellana. Ale wyobra\u017ania ludzka si\u0119ga jak wida\u0107 daleko. <\/p>\n\n\n\n Z\u0142oto pozyskiwane przez Hiszpan\u00f3w w Ameryce Po\u0142udniowej transportowano odt\u0105d do za\u0142o\u017conego w 1519 nowego miasta Panama (Panam\u00e1<\/em>) u wybrze\u017cy Pacyfiku, a dalej drog\u0105 l\u0105dow\u0105 przez Przesmyk Panamski do Portobelo (Porto Bello<\/em>) nad Morzem Karaibskim. Stamt\u0105d galeony „Hiszpa\u0144skiej floty skarb\u00f3w” transportowa\u0142y z\u0142oto do Sevilli, przy ci\u0105g\u0142ym zagro\u017ceniu ze strony prawdziwych pirat\u00f3w z Karaib\u00f3w. Ostatecznie z\u0142oto wydarte Indianom zem\u015bci\u0142o si\u0119 na Hiszpanii, wywo\u0142uj\u0105c zamiast trwa\u0142ego bogactwa niekontrolowan\u0105 inflacj\u0119 i przyczyniaj\u0105c si\u0119 ostatecznie do upadku tego imperium kolonialnego.<\/p>\n\n\n\n W\u0105ski Przesmyk Panamski by\u0142 oczywi\u015bcie, przez swoj\u0105 lokalizacj\u0119 na styku obu ocean\u00f3w, bardzo korzystnym miejscem do za\u0142o\u017cenia bazy dla handlu zamorskiego. Spotyka\u0142y si\u0119 tu szlaki mi\u0119dzy Europ\u0105, Azj\u0105 i Ameryk\u0105. Pomys\u0142 szczeg\u00f3lnie spodoba\u0142 si\u0119 Szkotom, kt\u00f3rzy w XVII wieku, w\u00f3wczas jeszcze niepodlegli, \u015bnili o w\u0142asnych koloniach. W 1695 roku za\u0142o\u017cono w tym celu Szkock\u0105 Kompani\u0119 Handlu z Afryk\u0105 i Indiami (Company of Scotland for Trading with Africa and the Indies<\/em>). Anglicy nie byli oczywi\u015bcie zainteresowani \u017cadn\u0105 konkurencj\u0105 dla ich Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (British East India Company<\/em>), kt\u00f3ra de facto<\/em> podbi\u0142a ju\u017c Indie i wszelkimi sposobami torpedowali projekt ambitnych s\u0105siad\u00f3w. Podobnie zreszt\u0105, jak w\u0142adaj\u0105cy Ameryk\u0105 \u015arodkow\u0105 Hiszpanie. Ale Szkoci byli wyj\u0105tkowo zdeterminowani. Publiczna zbi\u00f3rka pozwoli\u0142a wyekwipowa\u0107 i wys\u0142a\u0107 na zach\u00f3d ekspedycj\u0119 1,200 osadnik\u00f3w, kt\u00f3ra w 1698 roku dotar\u0142a do Przesmyku Panamskiego i w glorii chwa\u0142y za\u0142o\u017cy\u0142a tam koloni\u0119 Nowa Kaledonia. <\/p>\n\n\n\n Pierwsze relacje by\u0142y obiecuj\u0105ce. Z Indianami da\u0142o si\u0119 porozumie\u0107, klimat w porze suchej by\u0142 ca\u0142kiem przyjemny (przynajmniej w por\u00f3wnaniu do Szkocji). Ale d\u017cungla nie potrzebowa\u0142a wiele czasu, aby ukaza\u0107 przybyszom swoje prawdziwe oblicze. Osadnik\u00f3w szybko zdziesi\u0105tkowa\u0142a malaria i \u017c\u00f3\u0142ta febra oraz typowe b\u0142\u0119dy pope\u0142niane przez wszystkich kolonizator\u00f3w tych czas\u00f3w, tak\u017ce przez pierwszych przybysz\u00f3w do Ameryki P\u00f3\u0142nocnej – w szczeg\u00f3lno\u015bci brak dba\u0142o\u015bci o w\u0142a\u015bciw\u0105 aprowizacj\u0119, zgromadzenie zapas\u00f3w \u017cywno\u015bci na gorsz\u0105 pogod\u0119 i zaniedbanie inwestycji w rolnictwo. Ale o ile w 1620 roku ameryka\u0144skim osadnikom ze statku Mayflower<\/em> pomogli (na swoj\u0105 p\u00f3\u017aniejsz\u0105 zgub\u0119) Indianie i st\u0105d do dzi\u015b obchodzone \u015awi\u0119to Dzi\u0119kczynienia (Thanksgiving Day<\/em>), o tyle dla Szkoci pomocy ludzkiej lub boskiej nie otrzymali. Nies\u0142awny Projekt Darien (Darien Scheme<\/em>), jedyna szkocka pr\u00f3ba kolonialna zako\u0144czy\u0142 si\u0119 ostatecznie ca\u0142kowit\u0105 pora\u017ck\u0105. A\u017c jedna czwarta got\u00f3wki dost\u0119pnej w Szkocji przepad\u0142a bezpowrotnie, utopiona w panamskich bagnach. Niepowodzenie by\u0142o tak dojmuj\u0105ce, \u017ce Szkoci stracili pewno\u015b\u0107 siebie i zmuszeni byli szuka\u0107 pomocy gospodarczej i politycznej u Anglik\u00f3w, co przypiecz\u0119towa\u0142o Uni\u0119 z 1707 roku i powstanie Wielkiej Brytanii.<\/p>\n\n\n\n Przeskoczmy teraz nieco w przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n USA ju\u017c istniej\u0105, wypi\u0142y ju\u017c bosto\u0144ska herbat\u0119, og\u0142osi\u0142y i wywalczy\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107, ostatecznie uznan\u0105 przez Anglik\u00f3w w 1783 roku. W 1850 roku do Unii Stan\u00f3w zostaje oficjalnie do\u0142\u0105czona zdobyta dwa lata wcze\u015bniej w wojnie z Meksykiem Kalifornia – w\u00f3wczas najbardziej w\u00f3wczas wysuni\u0119ty na zach\u00f3d stan. Akcesja Alaski i Hawaj\u00f3w to dopiero przysz\u0142o\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n W po\u0142owie XIX wieku Kalifornia, dzi\u015b najludniejszy i najbogatszy stan USA (a nawet symbol dekadenckiej postawy wobec \u017cycia, okre\u015blanej jako Californication<\/em>), by\u0142a zaledwie odleg\u0142\u0105 i s\u0142abo zagospodarowan\u0105 prowincj\u0105. W 1848 roku niejaki John Marshall, pracuj\u0105cy przy budowie tartaku na farmie w okolicach San Francisco (w\u00f3wczas niewielkiego miasteczka), znalaz\u0142 przypadkiem samorodek z\u0142ota. Odkrycia nie uda\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 w tajemnicy i ju\u017c wkr\u00f3tce wszystkie szpadle i sita w okolicy zosta\u0142y wyprzedane. W 1849 roku 11 Prezydent USA James Knox Polk potwierdzi\u0142 to odkrycie oficjalnie na posiedzeniu Kongresu i nie by\u0142o ju\u017c odwrotu. Ruszy\u0142a kalifornijska Gor\u0105czka Z\u0142ota. <\/p>\n\n\n\n Przybysze do Kalifornii, zwani „Argonautami” (na wz\u00f3r uczestnik\u00f3w wyprawy Jazona po z\u0142ote runo w mitologii greckiej) lub „czterdziestkami dziewi\u0105tkami” (forty-niners<\/em>, od roku rozpocz\u0119cia tego bezprecedensowego ameryka\u0144skiego exodusu), podr\u00f3\u017cowali ze wschodnich stan\u00f3w g\u0142\u00f3wnie drog\u0105 morsk\u0105. W gr\u0119 wchodzi\u0142a albo d\u0142uga podr\u00f3\u017c \u015bladami Magellana – \u015brednio 5 miesi\u0119cy \u017ceglugi i 21 tys. mil (33 tys. km) – albo znacznie kr\u00f3tsza eskapada na Przesmyk Panamski (od jego wschodniej strony), trudna przeprawa przez d\u017cungl\u0119 i kontynuacja podr\u00f3\u017cy statkiem od strony zachodniej. Mo\u017cna oczywi\u015bcie by\u0142o tak\u017ce wybra\u0107 drog\u0119 l\u0105dow\u0105 (California Trail<\/em>), ale by\u0142o wiele powod\u00f3w, dla kt\u00f3rego droga l\u0105dowa by\u0142a wybierana rzadziej. I nie byli ni\u0105 tylko Indianie.<\/p>\n\n\n\n Na szcz\u0119\u015bcie niewiele wcze\u015bniej, w 1846 roku, USA podpisa\u0142y z \u00f3wczesn\u0105 Republik\u0105 Nowej Grenady (dzisiejsza Kolumbia) wa\u017cn\u0105 dla siebie umow\u0119 (tzw. Bidlack Treaty<\/em>), na podstawie kt\u00f3rej zapobiegliwie zapewni\u0142y sobie prawo do budowy linii kolejowej przecinaj\u0105cej Przesmyk Panamski. Kongres zaaprobowa\u0142 w\u00f3wczas tak\u017ce plan stworzenia dw\u00f3ch linii pasa\u017cerskich parowc\u00f3w ze wschodniego wybrze\u017ca USA do panamskiej rzeki Chagres (R\u00edo Chagres<\/em>, znanej ju\u017c Kolumbowi i nazwanej przez niego, do\u015b\u0107 obrazowo, „Rzek\u0105 krokodyli” – R\u00edo de los Lagartos<\/em>) oraz z miasta Panama do zachodniego wybrze\u017ca USA – Kalifornii i Oregonu. Rych\u0142o w czas, poniewa\u017c wcze\u015bniejsza przeprawa przez Przesmyk Panamski polega\u0142a w istocie na przedzieraniu si\u0119 przez d\u017cungl\u0119 na kanoe i mu\u0142ach, w\u015br\u00f3d wszechobecnego b\u0142ota i komar\u00f3w przenosz\u0105cych niebezpieczne tropikalne choroby. A pami\u0119tajmy, \u017ce w Panamie w porze deszczowej, trwaj\u0105cej od maja do listopada, spada nawet metr opad\u00f3w miesi\u0119cznie.<\/p>\n\n\n\n Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na to zdarzenie: USA – tu akurat g\u0142\u00f3wnie z inspiracji swoich lobby biznesowych – zacz\u0119\u0142o dba\u0107 o zabezpieczenie interes\u00f3w poza w\u0142asnymi granicami. To wa\u017cny precedens.<\/p>\n\n\n\n Pierwszy parowiec (paddle streamer<\/em>) u\u017cyty na tej trasie nazywa\u0142 si\u0119, nieprzypadkowo, SS California<\/em>. Wygl\u0105dem przypomina\u0142 nap\u0119dzane wiatrem nowoczesne \u017caglowce tamtej ery (tzw. klipery – clippers<\/em>), ale nap\u0119dzany by\u0142 w\u0119glem. Zbudowany z drewna na \u017celaznej ramie, mia\u0142 dwa proste silniki parowe, dostarczaj\u0105ce energi\u0119 do wkomponowanych w kad\u0142ub wielkich k\u00f3\u0142 nap\u0119dowych. Kiedy statek California<\/em> przyp\u0142yn\u0105\u0142 do miasta Panama 17 stycznia 1849 roku, u samego zarania ameryka\u0144skiej gor\u0105czki z\u0142ota, kolejka ch\u0119tnych do rejsu by\u0142a znacznie wi\u0119ksza ni\u017c jego wyporno\u015b\u0107. Zorganizowano loteri\u0119, bilety sprzedawa\u0142y si\u0119 nawet po 200 dolar\u00f3w (w\u00f3wczas ogromna kwota dla zwyk\u0142ej osoby – odpowiednik 7,000 dolar\u00f3w w dzisiejszych cenach). Ostatecznie statek odp\u0142yn\u0105\u0142 z pierwszymi 400 pasa\u017cerami – co prawda ze znacznie uszczuplonymi portfelami, ale za to bogatymi w nadziej\u0119. Nie by\u0142o odt\u0105d bardziej lukratywnej dla inwestor\u00f3w trasy tranzytowej ni\u017c szlak panamski (Panama trail<\/em> lub, bardziej obrazowo, Panama shortcut<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Trasa kolejowa przez Przesmyk Panamski (Panama railroad<\/em>) zosta\u0142a uko\u0144czona w 1855 roku, kosztem \u017cycia 5 tys. robotnik\u00f3w i 8 mln \u00f3wczesnych dolar\u00f3w. Skr\u00f3ci\u0142a wcze\u015bniejsz\u0105, co najmniej tygodniow\u0105 piesz\u0105 przepraw\u0119 przez d\u017cungl\u0119, w jednodniow\u0105 podr\u00f3\u017c krajoznawcz\u0105 na siedz\u0105co. Teraz wypraw\u0119 po z\u0142oto z Nowego Jorku do San Franciso mo\u017cna by\u0142o odby\u0107 w cywilizowany i w stosunkowo bezpieczny spos\u00f3b w 40 dni lub mniej. Dla por\u00f3wnania, najszybszy czas podr\u00f3\u017cy drog\u0105 morsk\u0105 wok\u00f3\u0142 bardzo niebezpiecznego Przyl\u0105dka Horn wynosi\u0142 89 dni i 8 godzin i zosta\u0142 ustanowiony w 1854 roku przez kliper Champion of the Seas<\/em>, kt\u00f3ry utrzyma\u0142 go przez dalsze 130 lat. Od XX wieku samolot pasa\u017cerski, cho\u0107by taki jak nazwany na cze\u015b\u0107 legendarnego \u017caglowca Boeing 747 linii PanAm Clipper Champion of the Seas<\/em>, pokonywa\u0142 tras\u0119 z Nowego Jorku do San Francisco w g\u00f3ra 4 godziny. Tak wygl\u0105da post\u0119p.<\/p>\n\n\n\n Ale nawet najbardziej dogodna przesiadka ze statku do poci\u0105gu i z powrotem na statek nie jest optymalna, zw\u0142aszcza dla transportu towarowego. Trzeba by\u0142o pomy\u015ble\u0107 o umo\u017cliwieniu statkom nieprzerwanego rejsu.<\/p>\n\n\n\n W 1869 roku uko\u0144czono najwi\u0119ksze przedsi\u0119wzi\u0119cie infrastrukturalne dotychczasowych czas\u00f3w – Kana\u0142 Sueski. \u0141\u0105cz\u0105c Morze \u015ar\u00f3dziemne z Morzem Czerwonym sta\u0142 si\u0119 on z miejsca najwa\u017cniejsz\u0105 drog\u0105 morsk\u0105 \u015bwiata, znacznie skracaj\u0105c podr\u00f3\u017c do kolonialnych Indii i jednym ci\u0119ciem zmieniaj\u0105c Afryk\u0119 w wysp\u0119. Cywilizacja ludzka mia\u0142a ju\u017c zatem wystarczaj\u0105ce \u015brodki i mo\u017cliwo\u015bci do zmieniania wygl\u0105du powierzchni Ziemi.<\/p>\n\n\n\n Na fali sukcesu francuscy budowniczy postanowili podj\u0105\u0107 wyzwanie budowy kolejnego kana\u0142u morskiego, kluczowego dla \u015bwiatowej \u017ceglugi. Kana\u0142u Panamskiego. Polityczny architekt cudu in\u017cynierii z Suezu – Ferdinand de Lesseps – z werw\u0105 zabra\u0142 si\u0119 zatem do organizowania funduszy i realizacji nowego ambitnego celu. Na tle wcze\u015bniejszych sukces\u00f3w przedwzi\u0119cie nie wydawa\u0142o si\u0119 stanowi\u0107 istotnego problemu. Przecie\u017c kana\u0142 w Panamie mia\u0142 mie\u0107 tylko 40 procent d\u0142ugo\u015bci Kana\u0142u w Suezie. Co to dla nas?<\/p>\n\n\n\n A \u015brodki, w tym oszcz\u0119dno\u015bci \u017cycia, wy\u0142o\u017cyli natomiast w du\u017cej cz\u0119\u015bci drobni inwestorzy, skuszeni wizj\u0105 wielkich zysk\u00f3w, jakie przecie\u017c ju\u017c przynosi\u0142 Kana\u0142 Sueski oraz kolejowa Linia Panamska. Czy co\u015b mog\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 nie tak?<\/p>\n\n\n\n W 1878 roku Lesseps zarezerwowa\u0142 w Kolumbii koncesj\u0119 na budow\u0119 kana\u0142u za zawrotn\u0105 sum\u0119 10 mln frank\u00f3w. Przedsi\u0119wzi\u0119cie mia\u0142a wykona\u0107 sp\u00f3\u0142ka publiczna Compagnie Universelle du Canal Interoc\u00e9anique<\/em>. Jej – jak powiedzieliby\u015bmy dzi\u015b – „oferta publiczna” jest jedn\u0105 z najbardziej znanych w historii finans\u00f3w. <\/em>Jak si\u0119 zaraz oka\u017ce – w negatywnym tego s\u0142owa znaczeniu. <\/em>Ale przecie\u017c ta La grande entreprise<\/em> by\u0142a dla przeci\u0119tnego Francuza tamtych czas\u00f3w nie tylko doskona\u0142\u0105 okazj\u0105 do zarobku – to by\u0142a „inwestycja we francusk\u0105 dum\u0119 i my\u015bl techniczn\u0105”. Rozs\u0105dek nie wchodzi\u0142 zatem w gr\u0119. Akcje oferowano po 500 frank\u00f3w (100 dolar\u00f3w) za sztuk\u0119, co stanowi\u0142o r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 rocznego zarobku normalnego obywatela. Ale wszyscy wiedzieli, \u017ce akcje operatora Kana\u0142u Sueskiego mo\u017cna by\u0142o historycznie obj\u0105\u0107 w podobnej a cenie, a dzi\u015b kosztowa\u0142y ju\u017c 2,000 frank\u00f3w i zapewnia\u0142y 17-procentow\u0105 dywidend\u0119. „Nauka i kapita\u0142 nigdy nie mia\u0142y tak dobrej okazji, aby stworzy\u0107 udane ma\u0142\u017ce\u0144stwo” – zach\u0119ca\u0142y inwestor\u00f3w-marzycieli gazety. Czy\u017cby?<\/p>\n\n\n\n Sprzeda\u017c akcji rozpocz\u0119to 7 grudnia 1880 roku i w ci\u0105gu 3 dni zainteresowanie zg\u0142osi\u0142o 100 tys. os\u00f3b. Jedno wiemy na pewno – zarobili przede wszystkim bankierzy i maklerzy. Ostatecznie, po odj\u0119ciu wszystkich koszt\u00f3w emisji oraz r\u00f3\u017cnych koszt\u00f3w pocz\u0105tkowych do dyspozycji sp\u00f3\u0142ki z nominalnej warto\u015bci kapita\u0142u zak\u0142adowego wynosz\u0105cej 300 mln frank\u00f3w (60 mln dolar\u00f3w) pozosta\u0142o ju\u017c na starcie jedynie 32 mln frank\u00f3w (6,4 mln dolar\u00f3w). Kropla w morzu (nomen omen<\/em>) potrzeb.<\/p>\n\n\n\n Francuscy in\u017cynierowie byli w\u00f3wczas bez w\u0105tpienia najlepsi na \u015bwiecie. Ale nawet ich szybko przeros\u0142a skala zastanych na miejscu budowy problem\u00f3w. Po pierwsze (i najwa\u017cniejsze) – o ile Kana\u0142 Sueski jest kana\u0142em o stosunkowo sta\u0142ej deniwelacji i jako taki nie wymaga \u015bluz wyr\u00f3wnawczych, o tyle przekop Przesmyku Panamskiego wymaga\u0142 pokonania znacznej r\u00f3\u017cnicy wysoko\u015bci na trasie, a co za tym idzie wstawienia ogromnych \u015bluz i uporania si\u0119 dodatkowo z naturalnymi ciekami wodnymi w postaci rzek i jezior. Sam pomys\u0142 przeprowadzenia kana\u0142u na poziomie morza by\u0142 po prostu nierealny.<\/p>\n\n\n\n Po drugie, kopanie na pustyni w Afryce, jakkolwiek trudne za pomoc\u0105 \u00f3wcze\u015bnie dost\u0119pnego sprz\u0119tu, by\u0142o jednak dr\u0105\u017ceniem w suchym piasku. W Panamie przypomina\u0142o to p\u0142ywanie w rozlewaj\u0105cym si\u0119, wszechobecnym i blokuj\u0105cym parowe maszyny b\u0142ocie. Klimat Egiptu jest suchy. Klimat Panamy to wilgotno\u015b\u0107 przekraczaj\u0105ca 98 procent, b\u0142yskawicznie zamieniaj\u0105ca metal w rdz\u0119. Oraz deszcz (czy raczej „Deszcz”) – padaj\u0105cy co prawda z przerwami, ale z si\u0142\u0105 tropikalnej ulewy. I tak codziennie, przez 8 miesi\u0119cy w roku.<\/p>\n\n\n\n W Egipcie nie by\u0142o te\u017c oczywi\u015bcie tropikalnej d\u017cungli, wszechobecnych, komar\u00f3w, moskit\u00f3w, jadowitych paj\u0105k\u00f3w i w\u0119\u017cy. No i nie by\u0142o przede wszystkim przecinaj\u0105cej szlak krokodylej rzeki Chagres. Lesseps, upojony sukcesem budowy pochodz\u0105cego z zupe\u0142nie innej bajki Kana\u0142u Sueskiego, by\u0142 w ca\u0142ym tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu jak genera\u0142, kt\u00f3ry wed\u0142ug znanego powiedzenia – „ma idealne plany strategiczne, ale na wojn\u0119, kt\u00f3ra ju\u017c si\u0119 odby\u0142a”.<\/p>\n\n\n\n A tymczasem Panama by\u0142a, jak okre\u015blali j\u0105 jego „\u017co\u0142nierze”, „piek\u0142em na ziemi”. Najgorsze by\u0142y bez w\u0105tpienia tropikalne choroby roznoszone g\u0142\u00f3wnie przez komary. Wywo\u0142ywana przez pierwotniaki z rodzaju Plasmodium<\/em> malaria (plasmodiosis<\/em>, lub z w\u0142oskiego mal’aria<\/em> – „z\u0142e powietrze”) by\u0142a w tamtych czasach najwi\u0119kszym \u015bwiatowym zab\u00f3jc\u0105 (obok mo\u017ce ospy prawdziwej). Do dzi\u015b zapada na ni\u0105 rocznie ponad 200 mln ludzi i wci\u0105\u017c, mimo dost\u0119pnych lek\u00f3w, umiera kilka milion\u00f3w. Przyczyny choroby rozpoznano dopiero mniej wi\u0119cej w tym samym czasie – w 1880 roku (za co francuskiemu lekarzowi Charlesowi Laveranowi przyznano p\u00f3\u017aniej nagrod\u0119 Nobla). Leczono j\u0105, mniej lub bardziej skutecznie, znanym alkaloidem – chinin\u0105. Ale nawet ozdrowie\u0144c\u00f3w ta wycie\u0144czaj\u0105ca i w gruncie rzeczy nieunikniona w tropikach choroba pozostawia\u0142a d\u0142ugi czas w stanie dziwnej i demobilizuj\u0105cej – jak to okre\u015blano – „melancholii”.<\/p>\n\n\n\n Ale najgro\u017aniejsza by\u0142a \u017c\u00f3\u0142ta febra (febris flava<\/em>), „ameryka\u0144ska plaga”, choroba wirusowa, kt\u00f3r\u0105 co prawda przechodzi\u0142o si\u0119 raz w \u017cyciu, ale na przej\u015bcie jej mia\u0142o si\u0119 co najwy\u017cej 50 procent szans. Nie by\u0142o na ni\u0105 lekarstwa. Chorzy w stanie terminalnym mieli \u017c\u00f3\u0142t\u0105 cer\u0119, oznak\u0119 uszkodzonej w\u0105troby i przera\u017caj\u0105co pluli krwi\u0105 (v\u00f3mito negro<\/em>). Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce przy budowie Kana\u0142u Panamskiego na choroby tropikalne umiera\u0142o 200 pracownik\u00f3w miesi\u0119cznie.<\/p>\n\n\n\n Budowa mia\u0142a trwa\u0107 8 lat. Po 9 latach, w 1889 roku, francuska sp\u00f3\u0142ka buduj\u0105ca kana\u0142, wielka nadzieja inwestor\u00f3w i ca\u0142ej Francji, po przekopaniu zaledwie jednej trzeciej trasy, og\u0142osi\u0142a bankructwo. We Francji wybuch\u0142a „Afera Panamska”. W wyniku obiektywnych trudno\u015bci budowy, ale tak\u017ce zwyk\u0142ej korupcji, ogromnej skali zaniedba\u0144 i fatalnego planowania, 800 tys. inwestor\u00f3w, w tym 15 tys. samotnych matek straci\u0142o wszystkie swoje pieni\u0105dze zainwestowane na przestrzeni kilku emisji akcji. Sp\u00f3\u0142ka w tym czasie zebra\u0142a 1,2 mld frank\u00f3w, z czego oko\u0142o 240 mln znikn\u0119\u0142o w g\u0142\u0119bokich kieszeniach „interesariuszy”, a 960 mln zosta\u0142o literalnie wrzucone w b\u0142oto panamskiej d\u017cungli. Razem z \u017cyciem 22 tys. robotnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n I to by\u0142 koniec francuskiego snu. W 1894 roku nowa sp\u00f3\u0142ka Compagnie Nouvelle du Canal de Panama<\/em> przej\u0119\u0142a mas\u0119 upad\u0142o\u015bci i zacz\u0119\u0142a poszukiwa\u0107 kupca na maszyny, pozosta\u0142\u0105 infrastruktur\u0119 budowlan\u0105 oraz wykonane ju\u017c prace. Przy czynnym udziale nadal zainteresowanej budow\u0105 kana\u0142u na jej terenie Kolumbii.<\/p>\n\n\n\n I wtedy w\u0142a\u015bnie na scenie pojawi\u0142y si\u0119 ponownie Stany Zjednoczone Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. I Prezydent Theodore Roosevelt.<\/p>\n\n\n\n Amerykanie, coraz odwa\u017cniej poruszaj\u0105cy sobie na arenie mi\u0119dzynarodowej, rozwa\u017cali w\u00f3wczas opcj\u0119 alternatywn\u0105 – kana\u0142 prowadz\u0105cy bardziej na p\u00f3\u0142noc, przez jezioro Nicaraqua. Ale szybko dostrzegli w panamskiej pora\u017cce Francuz\u00f3w doskona\u0142\u0105 okazj\u0119 do rozszerzenia swojej strefy wp\u0142yw\u00f3w i wykorzystania (marnych, ale jednak) efekt\u00f3w ju\u017c wykonanej przez nich pracy. Tym samym postanowili ostatecznie wej\u015b\u0107 na drog\u0119 do budowy imperium i zrealizowa\u0107 has\u0142o, kt\u00f3re powsta\u0142o w po\u0142owie XIX wieku, w okresie walki o powi\u0119kszanie terytorium Unii – „Boskie przeznaczenie” (Manifest Destiny<\/em>). <\/p>\n\n\n\n Roosevelt, najm\u0142odszy Prezydent w historii USA, kt\u00f3ry dzi\u0119ki \u017celaznej dyscyplinie z chorowitego dziecka wyr\u00f3s\u0142 na wz\u00f3r m\u0119skiej pewno\u015bci siebie i politycznego maczyzmu, podj\u0105\u0142 szybk\u0105 decyzj\u0119. A w zasadzie dwie. Po pierwsze, zarezerwowa\u0142 40 mln dolar\u00f3w na odkupienie francuskiego sprz\u0119tu do budowy kana\u0142u i praw do wykonanych prac. Po drugie, 22 stycznia 1903 roku USA i Kolumbia podpisa\u0142y Hay-Herran Treaty<\/em>, na podstawie kt\u00f3rej za 10 mln dolar\u00f3w wydzier\u017cawiono obszar pod budow\u0119 przysz\u0142ego kana\u0142u. Lokalizacja panamska by\u0142a oczywi\u015bcie korzystna, ale jak to w negocjacjach – nic na si\u0142\u0119. Zawsze nale\u017cy nosi\u0107 „gruby kij” – USA mog\u0142y przecie\u017c nadal zacz\u0105\u0107 budow\u0119 na rozwa\u017canej trasie przez Nicaragu\u0119. I wtedy nic z tego Kolumbijczycy mie\u0107 nie b\u0119dziecie. Wynegocjowana cena – 1o mln dolar\u00f3w z g\u00f3ry i dalsze 250 tys. rocznie – okaza\u0142a si\u0119 ostatecznie co najmniej dwa razy ni\u017csza ni\u017c oczekiwana i jako taka by\u0142a nie do przyj\u0119cia przez kolumbijski senat. Umowa zosta\u0142a zatem zablokowana. W odpowiedzi na to, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Kolumbii, oczekuj\u0105cej na akceptacj\u0119 umowy i ameryka\u0144skie inwestycje, zawrza\u0142o.<\/p>\n\n\n\n I wtedy Roosevelt wykona\u0142 kolejny krok. Wspar\u0142 panamskich separatyst\u00f3w. 2 listopada 1903 roku ameryka\u0144skie statki pojawi\u0142y si\u0119 u wybrze\u017cy Kolumbii. Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej Panama og\u0142osi\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107, a USA szybko uzna\u0142y j\u0105 za r\u00f3wnoprawne pa\u0144stwo. To by\u0142 dzie\u0144 pierwszej „pokojowej” interwencji nowego imperium. Gunboat policy<\/em> w klasycznym wydaniu.<\/p>\n\n\n\n Nie tracono czasu. Ju\u017c 6 listopada 1903 roku podpisano ze nowym pa\u0144stwem zaktualizowan\u0105 umow\u0119 (Hay-Bunau-Varilla Treaty<\/em>), kt\u00f3ra dawa\u0142a USA prawo do budowy i wieczystego u\u017cytkowania (nie wpisano przy tym wprost, \u017ce na 99 lat, cho\u0107 takie by\u0142y oczekiwania nowej Panamy) strefy Kana\u0142u Panamskiego. Pikanterii sprawie dodaje fakt, \u017ce zach\u0119caj\u0105cy Panamczyk\u00f3w do rebelii i nast\u0119pnie wyst\u0119puj\u0105cy w imieniu nowego pa\u0144stwa przy podpisaniu traktatu Francuz Philippe Bunau-Varilla, by\u0142 zarz\u0105dc\u0105 masy upad\u0142o\u015bciowej po francuskiej budowie kana\u0142u i lobbyst\u0105 sprawy ameryka\u0144skiej – cho\u0107by z uwagi na potrzeb\u0119 skutecznej sprzeda\u017cy pozosta\u0142ego mienia. Klasyczny konflikt interes\u00f3w. W efekcie Panama zosta\u0142a wi\u0119c zakulisowo zach\u0119cona do niepodleg\u0142o\u015bci i otwarcie wsparta w d\u0105\u017ceniu do niej, ale ju\u017c sama umowa, do kt\u00f3rej zawarcia sk\u0142onili j\u0105 „\u017cyczliwi” Amerykanie, by\u0142a dla nich ra\u017c\u0105co niekorzystna. Tak si\u0119 w\u0142a\u015bnie robi Realpolitik<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Prezydent Roosevelt podsumowa\u0142 swoje dzia\u0142ania tak: „Przej\u0105\u0142em Przesmyk Panamski, rozpocz\u0105\u0142em budow\u0119 Kana\u0142u, a Kongresowi pozostawi\u0142em debat\u0119 nie o Kanale, ale moim post\u0119powaniu<\/em>„. W wolnym t\u0142umaczeniu: „Lepiej przeprasza\u0107, ni\u0107 prosi\u0107”.<\/p>\n\n\n\n Ponowne prace rozpocz\u0119to w 1904 roku i ostatecznie Kana\u0142 Panamski otwarto dla \u015bwiatowej \u017ceglugi 10 lat p\u00f3\u017aniej – 3 sierpnia 1914 roku. To dzi\u015b jeden z 7 cud\u00f3w nowoczesnego \u015bwiata i najwa\u017cniejsze przedsi\u0119wzi\u0119cie infrastrukturalne wszech czas\u00f3w. To na nim \u0107wiczono nowoczesne techniki budowlane, w tym przemys\u0142owe u\u017cycie cementu i zbrojonego betonu, bez kt\u00f3rych nie mo\u017ce istnie\u0107 dzi\u015b \u017cadna wi\u0119ksza budowla. Ca\u0142a inwestycja kosztowa\u0142a ponad 350 mln dolar\u00f3w (ponad 9 mld dolar\u00f3w wed\u0142ug obecnych cen). Roosevelt mia\u0142 racj\u0119 – gdyby nie przyj\u0105\u0142 metody fakt\u00f3w dokonanych i gdyby Kongres zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 ze skali i koszt\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia, nie wyrazi\u0142by na nie zgody.<\/p>\n\n\n\n Ale to by\u0142a w\u0142a\u015bnie ameryka\u0144ska droga do imperium. Przeprawa przez Kana\u0142 Panamski liczy 83 kilometry lub oko\u0142o 50 mil. Jak w tytule dzisiejszej historii.<\/p>\n\n\n\n Podczas budowy zu\u017cyto ponad 20 mln kilogram\u00f3w dynamitu i wywieziono miliony metr\u00f3w sze\u015bciennych ska\u0142. \u015amiertelno\u015b\u0107 robotnik\u00f3w wynios\u0142a 5,609 os\u00f3b (a budowano g\u0142\u00f3wnie r\u0119kami Afroamerykan\u00f3w) i cho\u0107 pozostawa\u0142a wysoka, to daleko jej by\u0142o do czas\u00f3w francuskiego eksperymentu. Co do eksperyment\u00f3w – nie zdecydowano si\u0119 przede wszystkim na kopanie kana\u0142u na poziomie morza. Zdecydowano si\u0119 za to na bardziej rozs\u0105dny, cho\u0107 oczywi\u015bcie bardzo trudny do wykonania (ale w efekcie spektakularny w swoim ogromie) system \u015bluz (locks<\/em>).<\/p>\n\n\n\n System ten, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z ogromnych element\u00f3w (same wrota \u015bluz maj\u0105 wysoko\u015b\u0107 6-pi\u0119trowego budynku) na rozleg\u0142ym sztucznym jeziorze Gatun na rzece Chagres podnosi wielkie statki na poziom 26 metr\u00f3w ponad poziom morza i bezpiecznie opuszcza je z powrotem. Ka\u017cde przej\u015bcie danej jednostki oznacza przesuni\u0119cie przez \u015bluzy a\u017c 200 tys. metr\u00f3w sze\u015bciennych wody. Pot\u0119\u017cne wymiary kom\u00f3r \u015bluz wyznaczaj\u0105 przy tym jednocze\u015bnie maksymalny wymiar statk\u00f3w komercyjnych, kt\u00f3re chc\u0105 p\u0142ywa\u0107 na tej trasie – to tzw. standard Panamax<\/em>. Obowi\u0105zuj\u0105cy od kilku lat standard to ju\u017c Neopanamax<\/em> (366 m x 49 m x 15,2 m), a jego znaczenie dla op\u0142acalno\u015bci kurs\u00f3w jest tak wielkie, \u017ce wielu armator\u00f3w zdecydowa\u0142o si\u0119 zez\u0142omowa\u0107 ca\u0142kiem nowe statki budowane wed\u0142ug starszego standardu, aby wraz z rozbudow\u0105 Kana\u0142i zrobi\u0107 miejsce dla wi\u0119kszych jednostek.<\/p>\n\n\n\n Ostatecznie Kana\u0142 Panamski, przez lata bardzo intratny i strategicznie cenny dla USA w XX wieku, ale te\u017c przedmiot wielu spor\u00f3w dyplomatycznych, wr\u00f3ci\u0142 pod w\u0142adz\u0119 Panamy z ko\u0144cem 1999 roku. Dzi\u015b stanowi jej g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o przychod\u00f3w bud\u017cetowych i najwa\u017cniejsz\u0105 morska przepraw\u0119 \u015bwiata. W chwili swojej budowy m\u00f3g\u0142 obs\u0142u\u017cy\u0107 1,500 statk\u00f3w rocznie, a ju\u017c po 10 latach obs\u0142ugiwa\u0142 5 tys. Do niedawna jego przepustowo\u015b\u0107 wynosi\u0142a 14 tys. statk\u00f3w rocznie, a po dalszej rozbudowie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 obs\u0142u\u017cy\u0107 nawet dwa razy tyle. Ka\u017cdy z nich p\u0142aci Panamie za pojedyncz\u0105 przepraw\u0119 od kilkudziesi\u0119ciu do kilkuset tysi\u0119cy dolar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jak pisze David McCullough<\/strong> w fascynuj\u0105cej ksi\u0105\u017cce The Path Between the Seas<\/strong><\/em>: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914<\/em><\/strong> (brak polskiego wydania), stworzenie Kana\u0142u Panamskiego jest jednym z najwi\u0119kszych osi\u0105gni\u0119\u0107 w dziejach ludzkiej cywilizacji. Jest ukoronowaniem 400-letnich marze\u0144 snutych przez pierwszych kolonizator\u00f3w i ponad 20 lat nadludzkich wysi\u0142k\u00f3w in\u017cynier\u00f3w i budowniczych. Jest tak\u017ce ofiar\u0105 tak wielu z nich w imi\u0119 \u015bwiatowego post\u0119pu.<\/p>\n\n\n\n Nie by\u0142o nigdy 50 mil trudniejszych do odebrania naturze. I nie by\u0142o te\u017c 50 mil wa\u017cniejszych dla USA w drodze do \u015bwiatowej dominacji – militarnej, handlowej i politycznej.<\/p>\n\n\n\n Prezydent Theodore Roosevelt, uznawany za jednego z 5 najwybitniejszych Prezydent\u00f3w USA, cz\u0142owiek wielu talent\u00f3w, na\u0142ogowy czytelnik ksi\u0105\u017cek, pisarz, noblista i jedyny prezydent odznaczony Medalem Honoru (Medal of Honor<\/em>), zmar\u0142 w 1919 roku – w stosunkowo m\u0142odym wieku 60 lat. Ironi\u0105 losu jest, \u017ce jego zdrowie nadw\u0105tli\u0142a infekcja rany, kt\u00f3rej nabawi\u0142 si\u0119 podczas podr\u00f3\u017cy w rejony, kt\u00f3rych dotyczy ta historia. Jego \u017cyciowym motto by\u0142o: „Uznanie nale\u017cy si\u0119 cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry jest na arenie; kt\u00f3rego twarz naznaczona jest py\u0142em, potem i krwi\u0105; kt\u00f3ry odwa\u017cnie d\u0105\u017cy do celu; kt\u00f3ry myli si\u0119 i wkr\u00f3tce ponawia pr\u00f3b\u0119; kt\u00f3ry w ko\u0144cu zna triumf wielkiego osi\u0105gni\u0119cia; i kt\u00f3ry je\u015bli nawet przegra, przynajmniej przegra daj\u0105c z siebie wszystko, tak \u017ce jego miejsce nigdy nie b\u0119dzie z tymi ch\u0142odnymi i tch\u00f3rzliwymi duszami, kt\u00f3re nie zazna\u0142y ni zwyci\u0119stwa ni pora\u017cki<\/em>„.<\/p>\n\n\n\n Ferdinand de Lesseps, pierwszy kt\u00f3ry przyst\u0105pi\u0142 do budowy Kana\u0142u Panamskiego i poni\u00f3s\u0142 w niej druzgoc\u0105c\u0105 pora\u017ck\u0119, nigdy nie zobaczy\u0142 uko\u0144czenia swojego marzenia. Zmar\u0142 w 1894 roku, prawnie zrehabilitowany, ale spo\u0142ecznie skompromitowany. Na jego grobie znajduje si\u0119 s\u0142ynny palindrom: A Man a Plan a Canal Panama<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W \u017cyciu natomiast, jak i w polityce, nie wystarczy mie\u0107 planu. Trzeba go jeszcze skutecznie wykona\u0107. To bowiem – jak udowadnia historia – nie tylko wizja, ale skuteczno\u015b\u0107 jej wykonania tworzy imperia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W tym tygodniu wszyscy \u015bledzimy z uwag\u0105 wybory prezydenckie w USA. Czy wygra je obecny 45 prezydent Donald Trump, czy te\u017c raczej by\u0142y 47 wiceprezydent Joe Biden, kt\u00f3ry do wy\u015bcigu do fotela prezydenckiego wraca ponownie po 32 latach? Jak to si\u0119 sko\u0144czy? I co oznacza dla \u015bwiata wygrana jednego lub drugiego? Traktujemy to jako spraw\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":309,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12,9,11],"tags":[],"class_list":["post-265","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czy-pamietasz","category-historie","category-kartka-z-kalendarza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/265","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=265"}],"version-history":[{"count":61,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/265\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1472,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/265\/revisions\/1472"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/309"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=265"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=265"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=265"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}