{"id":391,"date":"2020-11-14T22:03:19","date_gmt":"2020-11-14T21:03:19","guid":{"rendered":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/?p=391"},"modified":"2020-11-16T16:57:57","modified_gmt":"2020-11-16T15:57:57","slug":"polowanie-na-lewiatana","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/?p=391","title":{"rendered":"Polowanie na Lewiatana"},"content":{"rendered":"\n

Dzi\u015b mija 169 lat od publikacji ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra w czasie swojej premiery wzbudzi\u0142a bardzo niewielkie zainteresowanie i raczej krytyczne recenzje (m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem dzisiejszego rynku rozrywki – by\u0142a klasycznym flopem<\/em>), ale obecnie stanowi kanon literatury \u015bwiatowej i jeden z bezdyskusyjnych ameryka\u0144skich klasyk\u00f3w (Great American Novel<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Powie\u015b\u0107 zaczyna si\u0119 znanym wst\u0119pem „Imi\u0119 moje: Izmael” (Call me Ishmael<\/em>) i opowiada o obsesyjnym polowaniu grupy wielorybnik\u00f3w, pod dow\u00f3dztwem op\u0119tanego pragnieniem zemsty kapitana Ahaba, na olbrzymiego bia\u0142ego kaszalota – o imieniu unie\u015bmiertelnionym w jej tytule: „Moby Dick albo Wieloryb” <\/strong>(Moby Dick or the Whale<\/em><\/strong>).<\/p>\n\n\n\n

Autor Herman Melville<\/strong> urodzi\u0142 si\u0119 w 1819 roku w Nowym Jorku i sp\u0119dzi\u0142 m\u0142odo\u015b\u0107 trapion\u0105 finansowymi problemami, imaj\u0105c si\u0119 r\u00f3\u017cnych zaj\u0119\u0107 – by\u0142 robotnikiem, sprzedawc\u0105, urz\u0119dnikiem i nauczycielem. Ale jego \u017cycie i my\u015blenie fabularne ukszta\u0142towa\u0142y lata sp\u0119dzone na morzu. W tym przede wszystkim podr\u00f3\u017ce na statkach wielorybniczych na legendarnych „Morzach Po\u0142udniowych” (The<\/em> South Seas<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Dla jasno\u015bci – termin „Morza Po\u0142udniowe”, kt\u00f3rym cz\u0119sto pos\u0142ugiwano si\u0119 w przesz\u0142o\u015bci (troch\u0119 na zasadzie: hic sunt leones<\/em>), uku\u0142 konkwistador Vasco N\u00fa\u00f1ez de Balboa, zaw\u0119drowawszy na po\u0142udnie od Przesmyku Panamskiego i nazywaj\u0105c ocean przed nim Mar del Sur<\/em>. W sensie przeno\u015bnym – by\u0142a to wyidealizowana kraina przyg\u00f3d, pozostaj\u0105ca poza zasi\u0119giem szarych ludzi. W sensie faktycznym – wody ocean\u00f3w i m\u00f3rz na po\u0142udnie od r\u00f3wnika.<\/p>\n\n\n\n

Marzenia o eksploracji tych teren\u00f3w i ich legenda by\u0142y zreszt\u0105 w\u015br\u00f3d zwyk\u0142ych zjadaczy chleba tak silne, \u017ce przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania jednej z pierwszych baniek spekulacyjnych (speculative bubble<\/em>) w historii finans\u00f3w. W 1711 roku za\u0142o\u017cono w Londynie publiczn\u0105 sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 pod nazw\u0105 Kompania M\u00f3rz Po\u0142udniowych (The South Sea Company<\/em>), kt\u00f3ra mia\u0142a posiada\u0107 i wykonywa\u0107 kr\u00f3lewski monopol na handel z Ameryk\u0105 Po\u0142udniow\u0105. Je\u015bli chodzi o ten rzeczony „handel”, to monopol mia\u0142 obejmowa\u0107 g\u0142\u00f3wnie, co z dzisiejszego punktu widzenia jest oczywi\u015bcie naganne (ale taka jest historia), dostawy afryka\u0144skich niewolnik\u00f3w na wyspy „M\u00f3rz Po\u0142udniowych” i do Ameryki Po\u0142udniowej (tzw. Asiento de Negros<\/em>). W czasie zawi\u0105zania sp\u00f3\u0142ki Wielka Brytania by\u0142a co prawda zaanga\u017cowana w Wojn\u0119 o sukcesj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105 (sytuacja by\u0142a wi\u0119c „rozwojowa”), ale to jednak Hiszpania i Portugalia zgodnie kontrolowa\u0142y Po\u0142udniow\u0105 Ameryk\u0119 – wed\u0142ug przyj\u0119tego mi\u0119dzy sob\u0105 podzia\u0142u i pierwsze\u0144stwa. To ostatnie powinno by\u0142o ostrzec inwestor\u00f3w, \u017ce w tym przypadku zasada: „gdzie dw\u00f3ch si\u0119 bije, tam trzeci korzysta” mo\u017ce nie zadzia\u0142a\u0107 i bardziej prawdziwa wydaje si\u0119 ta: „nie dziel sk\u00f3ry na nied\u017awiedziu”. Ale tak jak w przypadku wcze\u015bniejszego Projektu Darien, czy p\u00f3\u017aniejszej Afery Panamskiej (o kt\u00f3rych przeczytasz w moim wpisie „50 mil drogi do imperium”<\/strong>, je\u015bli jeszcze nie mia\u0142e\u015b okazji), rozs\u0105dek zwi\u00f3d\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Kraj opanowa\u0142a mania inwestycji – swoje pieni\u0105dze na finansowanie przedsi\u0119wzi\u0119cia, maj\u0105cego jakoby przynie\u015b\u0107 „ogromne i gwarantowane zyski” wyk\u0142adali wszyscy – od prostych ch\u0142op\u00f3w, do zamo\u017cnych lord\u00f3w. Zarz\u0105dzaj\u0105cy Kompani\u0105, aby zwi\u0119kszy\u0107 atrakcyjno\u015b\u0107 akcji zaproponowali przy tym rozwi\u0105zanie, kt\u00f3re wywo\u0142a jeszcze niejeden kryzys w przysz\u0142o\u015bci – po\u017cyczki na ich zakup. Co pozwoli\u0142o na osi\u0105gni\u0119cie niebezpiecznego lewarowania. Upadek by\u0142 tym bardziej bolesny. Jak skomentowa\u0142 spraw\u0119 po fakcie jeden z naiwnych inwestor\u00f3w – niejaki sir Isaac Newton – „Umiem przewidzie\u0107 ruchy gwiazd, ale nie umiem przewidzie\u0107 ludzkiego szale\u0144stwa<\/em>” (I can calculate the movement of the stars, but not the madness of men<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my natomiast do naszego „ludzkiego” bohatera tej historii, kt\u00f3ry snu\u0142 marzenia o realnych przygodach na „Morzach Po\u0142udniowych”. Herman Melville pochodzi\u0142 ze znanej rodziny. Obaj jego dziadkowie byli bohaterami wojny o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Stan\u00f3w Zjednoczonych (American War of Independence<\/em>), czym przysz\u0142y autor „Moby Dicka” cz\u0119sto si\u0119 chwali\u0142 – na poparcie tezy, \u017ce co prawda w \u017cyciu codziennym musi by\u0107 z konieczno\u015bci konformist\u0105, ale w g\u0142\u0119bi duszy jest rewolucjonist\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wczesne dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142 w bogatym domu przy Broadway’u<\/em> w Nowym Jorku. Jego ojciec Allan, spadkobierca ma\u0142ej fortuny, ale przy tym cz\u0142owiek \u017cyciowo niezaradny i niestabilny emocjonalnie, \u017cy\u0142 wci\u0105\u017c ponad stan i nie potrafi\u0142 utrzyma\u0107 maj\u0105tku. Jego d\u0142ugi w 1830 roku wynosi\u0142y ju\u017c 20 tys. dolar\u00f3w (odpowiednik p\u00f3\u0142 miliona w obecnych cenach) i szybko ros\u0142y. Zmusi\u0142o to rodzin\u0119 do przeprowadzki do mniejszej miejscowo\u015bci – Albany w stanie Nowy Jork. Ojciec Hermana, nie trac\u0105c nadziei na finansowe odbicie, zaj\u0105\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas dzia\u0142alno\u015bci\u0105 w jednej z najsilniejszych, ale i najbardziej konkurencyjnych bran\u017cy \u00f3wczesnego ameryka\u0144skiego przemys\u0142u – handlem futrami. Niestety, w grudniu 1830 roku, Allan Melville, wracaj\u0105c do domu z podr\u00f3\u017cy morskiej, musia\u0142 nadk\u0142ada\u0107 drogi z powodu lodu, skuwaj\u0105cego grub\u0105 warstw\u0105 wej\u015bcie do portu. Podr\u00f3\u017cuj\u0105c na mrozie otwartym powozem konnym nabawi\u0142 si\u0119 zapalenia p\u0142uc, z kt\u00f3rego ju\u017c nie wyzdrowia\u0142.<\/p>\n\n\n\n

\u015amier\u0107 ojca i upadek finansowy jego rodziny by\u0142y dla Hermana traumatycznym prze\u017cyciem. Musia\u0142 odt\u0105d polega\u0107 g\u0142\u00f3wnie na sobie i szuka\u0107 w\u0142asnego \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymania. Pod wp\u0142ywem dewocyjnej matki przeszed\u0142 na Kalwinizm, w kt\u00f3rym osi\u0105 wiary jest pesymistyczna predestynacja (praedestinare<\/em> – jeste\u015b zbawiony lub pot\u0119piony przez Boga ju\u017c w momencie narodzin, nic na to nie poradzisz). Ale te\u017c nie ma si\u0119 przez to wiele do stracenia. Wszechstronna edukacja, kt\u00f3r\u0105 odby\u0142 do tej pory i lektury, kt\u00f3re ju\u017c zd\u0105\u017cy\u0142 przyswoi\u0107, ukierunkowa\u0142y jego przysz\u0142e pisarskie aspiracje. Oraz utrzyma\u0142y jego zainteresowanie dalsz\u0105 nauk\u0105, czytaniem ksi\u0105\u017cek i samorozwojem. Intelektualnie Melville by\u0142 i pozosta\u0142 zawsze bardzo mocny – by\u0142 erudyt\u0105 i mia\u0142 doskona\u0142\u0105 pami\u0119\u0107 do historii.<\/p>\n\n\n\n

W 1839 roku Melville zapisa\u0142 si\u0119 jako ch\u0142opiec okr\u0119towy (popularny „majtek” – boy<\/em>) do za\u0142ogi statku kupieckiego St. Lawrence<\/em> (\u015bwi\u0119ty Wawrzyniec), kt\u00f3ry kursowa\u0142 mi\u0119dzy Nowym Jorkiem a Liverpoolem. To by\u0142o jego pierwsze do\u015bwiadczenie morskie. P\u00f3\u017cniej mia\u0142 ima\u0107 si\u0119 jeszcze wielu innych prac, ale mia\u0142 ochot\u0119 na wi\u0119cej przyg\u00f3d na morzu.<\/p>\n\n\n\n

W tym samym roku Melville przeczyta\u0142 w popularnym magazynie Knickerbocker <\/em>(potoczne okre\u015blenie nowojorczyka, st\u0105d te\u017c nazwa dzisiejszej dru\u017cyny koszykarskiej New York Knicks<\/em>) histori\u0119, kt\u00f3ra w przysz\u0142o\u015bci, ju\u017c w jego r\u0119kach, mia\u0142a zmieni\u0107 oblicze \u015bwiatowej literatury. By\u0142a to opowie\u015b\u0107 o polowaniu na wieloryba. Jej autorem by\u0142 Jeremiah N. Reynolds<\/strong> – autor, wydawca i podr\u00f3\u017cnik – organizator mi\u0119dzy innymi nieudanej wyprawy w kierunku bieguna po\u0142udniowego w 1829 roku (z kt\u00f3rej w wyniku – powiedzmy dzisiejszym j\u0119zykiem – „b\u0142\u0119d\u00f3w w zarz\u0105dzaniu zasobami ludzkimi” musia\u0142 wraca\u0107 pieszo) oraz propagator popularnej w\u00f3wczas teorii, \u017ce Ziemia jest w \u015brodku pusta. W 1832 roku Reynolds by\u0142 tak\u017ce cz\u0142onkiem za\u0142ogi (udanego tym razem) pe\u0142nego przyg\u00f3d rejsu fregaty USS Potomac<\/em> doko\u0142a \u015bwiata (po jego „niepustej” stronie, rzecz jasna). <\/p>\n\n\n\n

Reynolds m\u00f3g\u0142 sobie by\u0107 b\u0142\u0119dnym rycerzem \u00f3wczesnej eksploracji \u015bwiata, ale akurat ten wieloryb, o kt\u00f3rym opowiada\u0142 w artykule, kt\u00f3ry tak zainteresowa\u0142 Melville’a (Mocha Dick: Or The White Whale of the Pacific: A Leaf from a Manuscript Journal<\/strong><\/em>), by\u0142 prawdziwy. I by\u0142a to nie byle jaka bestia.<\/p>\n\n\n\n

Mocha Dick by\u0142 waleniem – kaszalotem (Physeter macrocephalus<\/em>, ang. sperm whale<\/em>), przedstawicielem gatunku najwi\u0119kszego \u017cyj\u0105cego obecnie na Ziemi drapie\u017cnika. Ten konkretny okaz \u017cy\u0142 i \u017cerowa\u0142 na Oceanie Spokojnym od pocz\u0105tku XIX wieku, najcz\u0119\u015bciej widywano go okolicach Wyspy Mocha (Isla Mocha<\/em>, Mocha Island<\/em>) u wybrze\u017cy Chile i st\u0105d jego imi\u0119. By\u0142 ogromnym samcem (bykiem) – mierzy\u0142 ponad 21 metr\u00f3w i by\u0142, wed\u0142ug relacji \u015bwiadk\u00f3w, „bia\u0142y jak we\u0142na”. By\u0142 celem atak\u00f3w wielu \u0142odzi wielorybniczych, kt\u00f3re przyp\u0142ywa\u0142y na \u0142owy na Ocean Spokojny wok\u00f3\u0142 Przyl\u0105dka Horn (Cabo de Hornos<\/em>, Cape Horn<\/em>). Przez wiele lat, pocz\u0105wszy od 1810 roku, pokonywa\u0142 wszystkich \u0142asych na niego adwersarzy, przechytrza\u0142 ka\u017cd\u0105 ob\u0142aw\u0119 i skutecznie obchodzi\u0142 ka\u017cd\u0105 pu\u0142apk\u0119. W starciu z nim i jego furi\u0105 to my\u015bliwi szybko stawali si\u0119 zdobycz\u0105. Z ka\u017cdym przegranym dla ludzi spotkaniem jego legenda ros\u0142a. Do tego stopnia, \u017ce po wp\u0142yni\u0119ciu na Ocean Spokojny marynarze r\u00f3\u017cnych za\u0142\u00f3g zaczynali zwyczajow\u0105 pogaw\u0119dk\u0119 o pogodzie (small talk<\/em>) od charakterystycznego pytania: „Co tam u Mocha Dicka?” (Any news from Mocha Dick?<\/em>). Jego pot\u0119\u017cna bia\u0142a g\u0142owa by\u0142a pokryta bliznami, co nadawa\u0142o mu, – pasuj\u0105cy z pewno\u015bci\u0105 do jego nieustraszonego charakteru – wygl\u0105d morskiego zabijaki. Wod\u0119 wydmuchiwa\u0142 przez swoje pojedyncze nozdrze nie kr\u00f3tkimi chrapliwymi kichni\u0119ciami, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 osobnik\u00f3w jego gatunku, ale jednym pot\u0119\u017cnym wydechem o brzmieniu zaworu upustowego silnika parowego. A kiedy atakowa\u0142, by\u0142 jak Neptun – wyskakiwa\u0142 w natarciu w ca\u0142o\u015bci z wody, je\u015bli by\u0142o trzeba.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie trudno dzi\u015b odr\u00f3\u017cni\u0107 w pe\u0142ni fikcj\u0119 od rzeczywisto\u015bci, ale za\u0142o\u017cenie, \u017ce samiec kaszalota tych rozmiar\u00f3w i o tej reputacji by\u0142 trudny do pokonania jest na pewno prawdziwe. Albinizm nie jest tak\u017ce cech\u0105 niespotykan\u0105 u waleni, ale tak jak u wszystkich zwierz\u0105t przek\u0142ada si\u0119 na spo\u0142eczn\u0105 izolacj\u0119 (cho\u0107 akurat starsze samce kaszalota z regu\u0142y prowadz\u0105 kawalerski \u017cywot z wyboru), kt\u00f3ra powoduje zwi\u0119kszon\u0105 agresj\u0119 i zmusza do wiecznej walki o przetrwanie w nieprzyjaznym \u015bwiecie. Mocha Dick zosta\u0142 ostatecznie zabity (podobno podst\u0119pem) w 1838 roku, w s\u0119dziwym ju\u017c wieku, jako weteran niezliczonych morskich bitew. By\u0142 jednak celebryt\u0105 tamtych czas\u00f3w i podobnie jak (nie przymierzaj\u0105c) p\u00f3\u017aniejszy Elvis Presley, by\u0142 widziany jeszcze wielokrotnie przez wielu marynarzy. W legendzie na zawsze wolny i nigdy niepokonany. Vive Mocha Dick<\/em> – pisa\u0142 Reynolds.<\/p>\n\n\n\n

Melville by\u0142 zafascynowany. Trudno by\u0142o o lepsz\u0105 inspiracj\u0119. Jak wy\u0142o\u017cy\u0142 potem ustami swojego bohatera Izmaela: „Aby stworzy\u0107 pot\u0119\u017cn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, musicie wybra\u0107 temat pot\u0119\u017cny. Nigdy nikt nie napisze wielkiego wiekopomnego dzie\u0142a o pchle, cho\u0107 by\u0142o wielu, co tego pr\u00f3bowali<\/em>” (To produce a mighty book, you must choose a mighty theme. No great and enduring volume can ever be written on the flea, though many there be who have tried it<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli Melville, wielbiciel biblijnych historii, kt\u00f3re potrafi\u0142 cytowa\u0107 z pami\u0119ci, szuka\u0142 swojej historii o walce z mitycznym Lewiatanem<\/strong>, to w\u0142a\u015bnie j\u0105 odnalaz\u0142. Ksi\u0119ga Psalm\u00f3w 104:24-26<\/strong> \u2013 „Jak liczne s\u0105 dzie\u0142a Twoje, Panie! Ty wszystko m\u0105drze uczyni\u0142e\u015b: ziemia jest pe\u0142na Twych stworze\u0144. Oto morze wielkie, d\u0142ugie i szerokie, a w nim jest bez liku \u017cyj\u0105tek i zwierz\u0105t wielkich i ma\u0142ych. Tamt\u0119dy w\u0119druj\u0105 okr\u0119ty, i Lewiatan, kt\u00f3rego stworzy\u0142e\u015b na to, aby w nim igra\u0142<\/em>„.<\/p>\n\n\n\n

Historia Mocha Dicka i polowa\u0144 na kaszaloty da\u0142a Melville’owi jeszcze jedn\u0105 inspiracj\u0119. Pierwowz\u00f3r – b\u0119d\u0105cego jednym z r\u00f3wnoprawnych bohater\u00f3w jego powie\u015bci – statku wielorybniczego Pequod<\/em>. W 1819 roku ameryka\u0144ski statek Essex<\/em>, wyp\u0142yn\u0105\u0142 na \u0142owy (podobnie jak jego p\u00f3\u017aniejszy fikcyjny odpowiednik) z bazy na wyspie Nantucket<\/em> w stanie Massachusetts, nieco na po\u0142udnie od kamienia w\u0119gielnego wsp\u00f3\u0142czesnych Stan\u00f3w Zjednoczonych – p\u00f3\u0142wyspu Cape Cod<\/em>. 20 listopada 1820 roku, p\u0142yn\u0105c wzd\u0142u\u017c Ameryki Po\u0142udniowej statek zosta\u0142 staranowany przez kaszalota i zaton\u0105\u0142. Prawdopodobnie by\u0142a to sprawka samego Mocha Dicka. Tragiczne losy rozbitk\u00f3w i ich walk\u0119 o \u017cycie i powr\u00f3t do domu opisa\u0142 p\u00f3\u017aniej pierwszy oficer Owen Chase<\/strong> w niepotrzebuj\u0105cej specjalnego udramatyzowania ksi\u0105\u017cce z 1821 roku Narrative of the Most Extraordinary and Distressing Shipwreck of the Whale-Ship Essex<\/strong><\/em> (brak polskiego wydania). Melville oczywi\u015bcie skrupulatnie i z wielkim zainteresowaniem j\u0105 przeczyta\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Z dzisiejszej perspektywy, gdy s\u0142yszymy, czy czytamy o polowaniu na „bia\u0142ego wieloryba” – jak w artykule Reynoldsa, czy w przywo\u0142ywanym dzi\u015b opus magnum<\/em> Melville’a – wizualizujemy sobie najpierw p\u0142etwala, czy innego co prawda wielkiego, ale \u0142agodnego planktono\u017cerc\u0119. W kr\u0119gach kulturowych, gdzie wielorybnictwo by\u0142o ongi\u015b wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 przemys\u0142u, pierwsze skojarzenie jest oczywi\u015bcie zupe\u0142nie inne. Wieloryb (whale<\/em>) to w zbiorowej wyobra\u017ani w\u0142a\u015bnie wielki, drapie\u017cny i niebezpieczny kaszalot (sperm whale<\/em>). Wieloryb w\u015br\u00f3d wieloryb\u00f3w (Whale’s Whale<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Nasze wyobra\u017cenie jest tu o tyle myl\u0105ce, \u017ce w\u015br\u00f3d 89 \u017cyj\u0105cych dzi\u015b gatunk\u00f3w waleni a\u017c 70 to w\u0142a\u015bnie mi\u0119so\u017cerne z\u0119bowce (Odonoceti<\/em>), a dopiero pozosta\u0142e to fiszbinowce (Mysticeti<\/em>), cierpliwie filtruj\u0105ce plankton i odpowiadaj\u0105ce naszemu potocznemu wyobra\u017ceniu „wieloryb\u00f3w”. My dla kaszalota, wzorem francuskim (cachalot<\/em>), rezerwujemy natomiast nazw\u0119 s\u0142abiej kojarz\u0105ca si\u0119 z „wielorybem”. Nie jeste\u015bmy w tym zreszt\u0105 jedyni. Po niemiecku kaszalot to Pottfisch<\/em> – mimo, \u017ce nie jest on przecie\u017c ryb\u0105, lecz ssakiem. Najwyra\u017aniej ten konkretny „wieloryb” jest tak osobliwy, \u017ce trudno go trwale i jednolicie nazwa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Ale jedno nie budzi w\u0105tpliwo\u015bci – kaszalot jest pod ka\u017cdy wzgl\u0119dem niesamowitym i fascynuj\u0105cym zwierz\u0119ciem. Jego rozmiar, gro\u017any wygl\u0105d – zdominowany przez pot\u0119\u017cn\u0105 g\u0142ow\u0119, jego zachowanie, odwaga i determinacja, z kt\u00f3r\u0105 nurkuje na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 p\u00f3\u0142tora kilometra w czarne g\u0142\u0119bie oceanu, jego pot\u0119\u017cny ogon, 50 ostrych z\u0119b\u00f3w o rozmiarze niespotykanym u \u017cadnego innego ssaka, ale te\u017c gracja i pi\u0119kno jego niepokoj\u0105cego wygl\u0105du i aury – by\u0142y i pozostaj\u0105 cudem \u015bwiata zwierz\u0119cego.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce \u017cyciowe motto kaszalota to „ekstremalno\u015b\u0107”. Jest najwi\u0119kszym przedstawicielem wspomnianej ju\u017c grupy z\u0119bowc\u00f3w (Odontoceti<\/em>) – do kt\u00f3rej nale\u017c\u0105 tak\u017ce miedzy innymi grindwal g\u0142ugop\u0142etwy (Globicephala melas<\/em>, ang. pilot whale<\/em>), orka (Orcinus orca<\/em>, ang. killer whale<\/em>) i kilka znanych odmian delfin\u00f3w. Nawet orki s\u0105 jednak przy kaszalocie liliputami. Przeci\u0119tny samiec kaszalota (byk) mierzy 18 metr\u00f3w i wa\u017cy 50 ton. Najwi\u0119ksze znane okazy mia\u0142y natomiast d\u0142ugo\u015b\u0107 ponad 20 metr\u00f3w i wa\u017cy\u0142y 80 ton, a legendy (cho\u0107 akurat tym rybackim wierzy\u0107 nie nale\u017cy) donosz\u0105 o osobnikach jeszcze okazalszych. Dymorfizm p\u0142ciowy jest przy tym u kaszalot\u00f3w najdalej posuni\u0119ty w\u015br\u00f3d wszystkich waleni. Samice (krowy) s\u0105 o 1\/3 mniejsze od samc\u00f3w. Ale nawet noworodki mierz\u0105 od razu 4 metry d\u0142ugo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\u0141aci\u0144skie okre\u015blenie Physeter macrocephalus<\/em> do\u015b\u0107 dobrze charakteryzuje kaszalota. Physeter<\/em> to po grecku „dmuchacz” (blower<\/em>), co odnosi si\u0119 do pojedynczego nozdrza, kt\u00f3rym kaszalot oddycha i charakterystycznie wydmuchuje z p\u0142uc wod\u0119 i dwutlenek w\u0119gla po d\u0142ugotrwa\u0142ym zanurzeniu. Macrocephalus<\/em> jest nawet czytelniejsze – to po grecku „wielka g\u0142owa”. Nadal mo\u017cna spotka\u0107 w obiegu inne \u0142aci\u0144skie okre\u015blenie kaszalota – Physeter catodon<\/em>, kt\u00f3re tak\u017ce ca\u0142kiem dobrze do niego pasuje. Catodon<\/em> to z greckiego „dolny z\u0105b” lub „z\u0105b w dolnej szcz\u0119ce”, co obrazuje charakterystyczne uz\u0119bienie kaszalota, u kt\u00f3rego \u017cuchwa jest podwieszona pod ogromn\u0105 g\u0142ow\u0105. Zobacz zreszt\u0105 na zdj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

Ale to w\u0142a\u015bnie ta ogromna g\u0142owa, stanowi\u0105ca a\u017c 1\/3 d\u0142ugo\u015bci jego cia\u0142a, jest jego najbardziej charakterystyczn\u0105 cech\u0105. Przypomina m\u0142ot, taran lub nawet kowad\u0142o (st\u0105d angielskie okre\u015blenie anvil-headed whale<\/em>). Ale czy faktycznie jest to g\u0142owa? Wielki m\u00f3zg kaszalota (najwi\u0119kszy w\u015br\u00f3d wszystkich zwierz\u0105t), jego wielkie oczy i wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 czaszki nie s\u0105 tam, gdzie spodziewaliby\u015bmy je znale\u017a\u0107 -patrz\u0105c na niego z boku. Tak na prawd\u0119 s\u0105 cofni\u0119te do ty\u0142u, znacznie oddalone od charakterystycznego „przodu” tego ogromnego ssaka. Z kolei pojedyncze nozdrze jest umiejscowione w\u0142a\u015bnie na tym „przedzie” i po\u0142\u0105czone z p\u0142ucami d\u0142ugim przewodem oddechowym. Ta g\u0142owa to zatem jakby d\u0142ug „nos”. Struktur\u0105, kt\u00f3ra nadaje tej (szeroko, nomen omen<\/em>, poj\u0119tej) „g\u0142owie” kaszalota wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej obj\u0119to\u015bci, a jemu samemu kszta\u0142t organicznej torpedy, jest zbiornik lub narz\u0105d spermacetowy (spermaceti organ<\/em>) – wielka eliptyczna struktura otoczona przez b\u0142yszcz\u0105c\u0105, w\u0142\u00f3knist\u0105 membran\u0119, mi\u0119\u015bnie i t\u0142uszcz oraz wype\u0142niona oleist\u0105 substancj\u0105 zwan\u0105 „spermacetem” lub „obrotem” (spermaceti oil<\/em>). To w\u0142a\u015bnie od tej substancji (kt\u00f3ra po ostygni\u0119ciu przybiera wygl\u0105d reprodukcyjnej wydzieliny ssak\u00f3w o podobnej nazwie) kaszalot wywodzi swoje popularne okre\u015blenie w j\u0119zyku angielskim (sperm whale<\/em>). Jest to r\u00f3wnie\u017c, o czym zaraz si\u0119 przekonamy, zar\u00f3wno jego przewaga ewolucyjna, jak i potencjalna zguba.<\/p>\n\n\n\n

Zbiornik spermacetowy mo\u017ce zawiera\u0107 nawet 3 tony lub 23 bary\u0142ki tej substancji (1 bary\u0142ka to 42 galony lub 159 litr\u00f3w). Mia\u0142a ona przez wieki nieocenione znaczenie przemys\u0142owe i handlowe. \u015awiece wykonane z olbrotu \u015bwieci\u0142y – w epoce przed wynalezieniem lamp naftowych (co nast\u0105pi\u0142o dopiero w 1853 roku r\u0119kami Polaka – Ignacego \u0141ukasiewicza ze Lwowa) oraz energii elektrycznej – pi\u0119knie i czysto, jak \u017cadne inne. Produkowano z niego kremy, leki, atrament, a nawet kobiece szminki. I najlepszy dost\u0119pny smar maszynowy. A by\u0142y to czasy Rewolucji przemys\u0142owej.<\/p>\n\n\n\n

Pod zbiornikiem spermacetowym znajduje si\u0119 kolejna kluczowa struktura cia\u0142a kaszalota. Jest to tzw. „junk”, kt\u00f3ry odpowiada organowi znanemu i innych waleni, w szczeg\u00f3lno\u015bci delfin\u00f3w, jako „melon” (cetacean<\/em>). To w\u0142a\u015bnie od tego organu pochodzi \u0142aci\u0144ska nazwa tych p\u0142ywaj\u0105cych ssak\u00f3w – Cetaceans<\/em> (wale\u0144 – a z greckiego dos\u0142ownie: „wielka ryba”). U wszystkich waleni pe\u0142ni ona generalnie funkcj\u0119 „soczewki”, skupiaj\u0105cej i nakierowuj\u0105cej sygna\u0142 echolokacyjny, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy im do podwodnej nawigacji i komunikacji. U kaszalota struktura ta tak\u017ce zawiera spermacet, ale w mniejszej ilo\u015bci i o bardziej sta\u0142ej konsystencji. <\/p>\n\n\n\n

Nie wiemy do czego kaszalotowi potrzebny jest ten kilkutonowy zapas tak cennej dla ludzi substancji. Jedne teorie g\u0142osz\u0105, \u017ce pomaga ona generowa\u0107 d\u017awi\u0119k do echolokacji, ale na odpowiednio wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c u innych waleni skal\u0119. Kaszalot wydaje w ko\u0144cu najg\u0142o\u015bniejsze d\u017awi\u0119ki ze wszystkich zwierz\u0105t – seri\u0119 niezwykle szybkich stukocz\u0105cych d\u017awi\u0119k\u00f3w o wysokiej cz\u0119stotliwo\u015bci. Inne – \u017ce substancja ta pomaga kaszalotom wi\u0105za\u0107 azot, minimalizuj\u0105c niebezpieczne skutki choroby dekompresyjnej. Badania ko\u015bci starych kaszalot\u00f3w pokazuj\u0105 jednak, \u017ce r\u00f3wnie\u017c one, pomimo przystosowania do nurkowania przez miliony lat ewolucji, r\u00f3wnie\u017c cierpi\u0105 na d\u0142ugotrwa\u0142e skutki choroby dekompresyjnej (bends<\/em>), a nag\u0142e niekontrolowane wynurzenie by\u0142oby dla ich r\u00f3wnie niebezpieczne co dla ludzkiego nurka.<\/p>\n\n\n\n

Najbardziej intryguj\u0105ca teoria zak\u0142ada, \u017ce g\u0142owa kaszalota jest dok\u0142adnie tym, na co wygl\u0105da – gigantycznym taranem. Zbiornik spermacetowy s\u0142u\u017cy\u0142by zatem do amortyzacji uderze\u0144. Pocz\u0105tkowo podchodzono do takich dywagacji sceptycznie, ale naukowe symulacje pokaza\u0142y, \u017ce usuni\u0119cie tej struktury faktycznie znacznie zwi\u0119ksza\u0142oby ryzyko uraz\u00f3w czaszki w przypadku uderzenia przez kaszalota w innego osobnika, ofiar\u0119, lub w przeszkod\u0119. Oraz zmniejsza\u0142o efektywno\u015b\u0107 takiego uderzenia. Starzy \u017ceglarze nie potrzebowali do takiego wniosku bada\u0144 naukowych. Bez swojej wielkiej i amortyzuj\u0105cej uderzenia g\u0142owy Mocha Dick i jego pobratymcy nie powodowaliby przecie\u017c przez lata takich szk\u00f3d w mieniu prywatnym, pa\u0144stwowym oraz \u017ceglarskim morale. Kaszaloty, jako zwierz\u0119ta oceaniczne, s\u0105 bardzo trudne do obserwacji, ale istniej\u0105 relacje na temat samc\u00f3w (byk\u00f3w) walcz\u0105cych w okresie godowym przez zderzanie g\u0142\u00f3w, niczym ich niekt\u00f3re l\u0105dowe odpowiedniki.<\/p>\n\n\n\n

My\u015bl\u0105c natomiast praktycznie – prawdopodobnie ka\u017cde z tych stwierdze\u0144 jest prawdziwe. Przede wszystkim kaszalot prowadzi niebezpieczny \u017cywot podwodnego drapie\u017cnika. A takiemu i ochrona g\u0142owy i przyrz\u0105d do nurkowania zawsze si\u0119 przyda. Przez d\u0142ugi czas nie zdawano sobie sprawy, jak g\u0142\u0119boko kaszalot nurkuje i w jakim konkretnie celu. Je\u015bli czyta\u0142e\u015b w m\u0142odo\u015bci klasyczn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 popularnonaukow\u0105 Andrzeja Trepki – „Co kaszalot je na obiad?”<\/strong>, to znasz ju\u017c odpowied\u017a na to pytanie.<\/p>\n\n\n\n

Doros\u0142y kaszalot najpierw przez kilka minut przebywa na powierzchni wody, gdzie nabiera powietrza. Im wi\u0119cej wdech\u00f3w, tym g\u0142\u0119bsze zanurzenie planuje, wie to ka\u017cdy do\u015bwiadczony wielorybnik. Jak r\u00f3wnie\u017c to, \u017ce wynurzy si\u0119 w ko\u0144cu niedaleko od miejsca, w kt\u00f3rym zacz\u0105\u0142. Tak\u0105 ma technik\u0119. Co ciekawe, \u017ceby odkszta\u0142cenie p\u0142uc pod wp\u0142ywem zanurzenia jak najmniej wp\u0142ywa\u0142o na kszta\u0142t innych organ\u00f3w, pojemno\u015b\u0107 p\u0142uc waleni jest (w przeliczeniu na jednostk\u0119 masy cia\u0142a) dwukrotnie mniejsza ni\u017c u jakiegokolwiek ssaka l\u0105dowego. Kaszalot nie przejmuje si\u0119 tym – tlen magazynuje g\u0142\u00f3wnie w mi\u0119\u015bniach. Nast\u0119pnie znika pod wod\u0105 i natychmiast p\u0142ynie pionowo w d\u00f3\u0142. Wielka g\u0142owa wype\u0142niona p\u0142ynem jest dla niego, na jego polecenie, jak balast – kt\u00f3ry g\u0142adko i bez wysi\u0142ku \u015bci\u0105ga go coraz g\u0142\u0119biej i g\u0142\u0119biej. W\u015br\u00f3d ssak\u00f3w tylko Wal Cuviera (Ziphius cavirostris<\/em>) potrafi nurkowa\u0107 na wi\u0119ksze g\u0142\u0119boko\u015bci i na d\u0142u\u017cszy czas. Kaszalot nurkuje na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 p\u00f3\u0142tora kilometra i wytrzymuje pod wod\u0105 nawet 2 godziny. Spr\u00f3buj zanurkowa\u0107 na 10 metr\u00f3w i wytrzyma\u0107 2 minuty.<\/p>\n\n\n\n

Na docelowej g\u0142\u0119boko\u015bci ponad tysi\u0105ca metr\u00f3w, w ca\u0142kowitej ciemno\u015bci i przy ci\u015bnieniu, jakiego nie wytrzymuj\u0105 nowoczesne \u0142odzie podwodne (juz przy 100 metrach pod wod\u0105 ci\u015bnienie wynosi niezno\u015bne 11 atmosfer i ro\u015bnie o jedn\u0105 atmosfer\u0119 na ka\u017cde nast\u0119pne 10 metr\u00f3w), kaszalot dzi\u0119ki echolokacji namierza i toczy (jak przysta\u0142o na zwierz\u0119 na wskro\u015b ekstremalne) epickie walki z najwi\u0119kszym bezkr\u0119gowcem na Ziemi i jednym z najbardziej tajemniczych du\u017cych zwierz\u0105t w og\u00f3le – ka\u0142amarnic\u0105 olbrzymi\u0105 (Architeuthis dux<\/em>, ang. giant squid<\/em>). Wyobra\u017a sobie zwierz\u0119 przypominaj\u0105ce legendarnego Krakena, ale istniej\u0105ce realnie – z oczami wielko\u015bci pi\u0142ek futbolowych, mackach o d\u0142ugo\u015bci 30 metr\u00f3w i wadze w okolicach 1 tony. Gdyby\u015b umie\u015bci\u0142 j\u0105 w popularnym basenie, na kt\u00f3ry ucz\u0119szczasz, nie zosta\u0142oby ju\u017c dla Ciebie wiele miejsca. Nikt nigdy nie widzia\u0142 \u017cywej ka\u0142amarnicy olbrzymiej, jedyne co znamy to ich pot\u0119\u017cne martwe cia\u0142a wyrzucane na brzeg – g\u0142\u00f3wnie, cho\u0107 nie wiemy dlaczego – Wyspy Po\u0142udniowej (the South Island<\/em>) Nowej Zelandii.<\/p>\n\n\n\n

Lewiatan i Kraken. Nieroz\u0142\u0105czni. G\u0142owy wiekowych kaszalot\u00f3w nosz\u0105 wyra\u017ane \u015blady podwodnych walk, zagojone rany k\u0142ute zadane mackami ka\u0142amarnic, zako\u0144czonych przyssawkami i ostrzami \u015bmierciono\u015bnymi jak harpuny oraz rany szarpane dziobami tych gigantycznych bezkr\u0119gowc\u00f3w. Ale kaszalot, rekordzista prawie we wszystkim, ma najgrubsz\u0105 sk\u00f3r\u0119 ze wszystkich zwierz\u0105t. Mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107 t\u0119 walk\u0119, kiedy kaszalot opada w d\u00f3\u0142 i taranuje ogromn\u0105 ka\u0142amarnic\u0119, kt\u00f3ra broni\u0105c si\u0119 oplata mu si\u0119 wok\u00f3\u0142 g\u0142owy, wbija si\u0119 w ni\u0105 mackami i pr\u00f3buje unikn\u0105\u0107 wielkiej k\u0142api\u0105cej szcz\u0119ki. Gdybym polowa\u0142 na takie przera\u017caj\u0105ce zwierz\u0119ta, te\u017c chcia\u0142bym mie\u0107 tak\u0105 g\u0142ow\u0119 i takie z\u0119by. By\u0107 mo\u017ce pami\u0119tasz jakie wra\u017cenie robi\u0142a ka\u0142amarnica olbrzymia atakuj\u0105ca \u0142\u00f3d\u017a podwodn\u0105 Nautilus <\/em>w filmie „20.000 mil podmorskiej \u017ceglugi” <\/strong>(Walt Disney’s 20,000 Leagues Under the Sea<\/em><\/strong>) z 1954 roku, na motywach nie\u015bmiertelnej powie\u015bci Julesa Verne’a<\/strong> pod tym samym tytu\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

W \u017co\u0142\u0105dkach kaszalot\u00f3w znajdujemy najcz\u0119\u015bciej w\u0142a\u015bnie niestrawione dzioby ka\u0142amarnic, trwa\u0142e pozosta\u0142o\u015bci ich ezoterycznych ulubionych da\u0144 (rekordzista mia\u0142 ich w \u017co\u0142\u0105dku kilkana\u015bcie tysi\u0119cy). Jak wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c rekordowy apetyt kaszalota jest trudny do zaspokojenia.<\/p>\n\n\n\n

I tu dochodzimy do kolejnego bezcennego produktu cia\u0142a kaszalota. Ambra\u00a0(Ambergris tincture<\/em>) ma konsystencj\u0119 wosku i jest wydzielin\u0105 ochronn\u0105 uk\u0142adu trawiennego kaszalota, uwalnian\u0105 w przypadku pojawienia si\u0119 tam trudnych do zabsorbowania element\u00f3w – takich jak niestrawione ko\u015bci ryb (kaszaloty jedna nawet rekiny), wspomniane elementy kostne po\u017ceranych w po\u015bpiechu wielkich bezkr\u0119gowc\u00f3w, elementy nieorganiczne (poszycie zatopionych statk\u00f3w) itd. Jej bry\u0142y mog\u0105 mie\u0107 rozmiar pi\u0142ki i wa\u017cy\u0107 do 20 kilogram\u00f3w. Ma zapach zbli\u017cony do ko\u0144skiego potu lub wolego pi\u017cma, ale z wyra\u017anym t\u0142em w postaci zapachu morza. W XIX wieku by\u0142a wyceniana wy\u017cej ni\u017c z\u0142oto. A jeszcze do niedawna pozostawa\u0142a w powszechnym u\u017cyciu przy produkcji najbadziej renomowanych perfum.<\/p>\n\n\n\n

Do tego dochodz\u0105 jeszcze ko\u015bci jego d\u0142ugiej szczeki, z kt\u00f3rych wyrabiano damskie fiszbiny i elementy \u015bciskaj\u0105cych talie tamtej epoki gorset\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Nie bez przyczyny kaszalot by\u0142 „z\u0142otym runem” przemys\u0142u wielorybniczego (whaling<\/em>). A by\u0142 to przemys\u0142, w swoich czasach mocny jak \u017caden inny, szczeg\u00f3lnie w Ameryce. Jest on zreszt\u0105 stary jak cywilizacja ludzka i datuje si\u0119 wstecz daleko przed nasz\u0105 er\u0119 – do czas\u00f3w, kiedy mo\u017cliwo\u015bci techniczne pokonania wielotonowego zwierz\u0119cia morskiego zacz\u0119\u0142y nad\u0105\u017ca\u0107 za ludzk\u0105 ambicj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105wszy od XVI wieku statki wielorybnicze pa\u0144stw europejskich zabija\u0142y ju\u017c tysi\u0105ce waleni rocznie. Ameryka do\u0142\u0105czy\u0142a niewiele p\u00f3\u017aniej, od razu czyni\u0105c z tego przemys\u0142u, podobnie jak z handlu futrami, swoje oczko w g\u0142owie. Ju\u017c Ojcowie Pielgrzymi (Pilgrim Fathers<\/em>) ze statku Mayflower<\/em> interesowali si\u0119 obserwowanymi u wybrze\u017cy Nowego \u015awiata waleniami, cho\u0107 jedyne co ze sob\u0105 zabrali to w\u0119dki. Pojedynczy wieloryb by\u0142 dla \u00f3wczesnego Europejczyka i Amerykanina tym, czym bizon dla Indianina i mamut dla jaskiniowca. Nie by\u0142o nawet jednej cz\u0119\u015bci jego cia\u0142a, kt\u00f3ra nie by\u0142aby gospodarczo lub konsumpcyjnie przydatna. Do dzi\u015b stosowane wobec wybranych gatunk\u00f3w waleni okre\u015blenie the right whale<\/em> oznacza\u0142o pocz\u0105tkowo „tego, kt\u00f3rego nale\u017cy upolowa\u0107”. Chodzi tu o Walenia po\u0142udniowego (Eubalaena australis<\/em>), Walenia biskajskiego (Eubalaena glacialis<\/em>) i Walenia japo\u0144skiego (Eubalaena japonica<\/em>). W czasach Melville’a by\u0142y to ju\u017c \u0142owy na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Histori\u0119 polowa\u0144 na wieloryby wraz z bogat\u0105 dokumentacj\u0105 zdj\u0119ciow\u0105 znajdziesz mi\u0119dzy innymi w doskona\u0142ej ksi\u0105\u017cce Erica Jay Dolin’a<\/strong> – Leviathan: The History of Whaling in America<\/strong><\/em> (brak polskiego wydania).<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d wszystkich „w\u0142a\u015bciwych” waleni Moby Dick musia\u0142 by\u0107 natomiast w\u0142a\u015bnie kaszalotem. Nawet nie dlatego, \u017ce kaszalot jest jedynym znanym waleniem, kt\u00f3ry regularnie i z premedytacj\u0105 zatapia\u0142 atakuj\u0105ce go statki (cho\u0107 przyznasz, \u017ce jest to wa\u017cny element dramatycznej fabu\u0142y), ale dlatego \u017ce jest jedynym, kt\u00f3rego rzeczywista i udokumentowana biografia, tajemnicza i gro\u017ana natura oraz bogata historia spotka\u0144 z cz\u0142owiekiem mog\u0142a stanowi\u0107 podstaw\u0119 do dobrej historii i przyci\u0105gn\u0105\u0107 uwag\u0119 czytelnik\u00f3w. Kto chcia\u0142by czyta\u0107 o polowaniu na jakiego\u015b \u0142agodnego humbaka?<\/p>\n\n\n\n

Na razie, w 1839 roku by\u0142a to jeszcze tylko ambitna my\u015bl. Ale by\u0142a ju\u017c w drodze do materializacji.<\/p>\n\n\n\n

W 1846 roku Meville opublikowa\u0142 w Londynie, a chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej w Nowym Jorku, swoj\u0105 pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 przygodow\u0105 – Typee: A Peep at Polynesian Life<\/strong><\/em>, zainspirowan\u0105 w\u0142asnymi do\u015bwiadczeniami z podr\u00f3\u017cy do Wysp Polinezji. T\u014dvi\u02bbi (dzisiejsza nazwa Typee<\/em>) to p\u0142askowy\u017c w zachodniej cz\u0119\u015bci wyspy Nuku Hiva<\/em> w archipelagu Markiz\u00f3w (\u00celes Marquises<\/em>) w Polinezji Francuskiej. Fabu\u0142a jest podkoloryzowan\u0105 wersj\u0105 miesi\u0119cznego pobytu autora na wyspie, ale nawet je\u015bli nie odpowiada\u0142a prawdziwym wydarzeniom to by\u0142a „na tyle dobrze zmy\u015blona”, \u017ce odt\u0105d Melville’s kojarzono jako cz\u0142owieka prawdziwej przygody, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 w\u015br\u00f3d kanibali (man who lived among the cannibals<\/em>). Ksi\u0105\u017cka pozostawa\u0142a najbardziej znan\u0105 i popularn\u0105 z repertuaru autora za jego \u017cycia. Uczyni\u0142a go zach\u0119caj\u0105co znanym w Brytyjskim Imperium i zmotywowa\u0142a do dalszego pisania.<\/p>\n\n\n\n

W 1847 roku Melville opublikowa\u0142 sequel: Omoo: A Narrative of Adventures in the South Seas<\/strong><\/em>. Fabu\u0142a, jak twierdzi\u0142 Melville, zosta\u0142a stworzona jako proste odzwierciedlenie zapami\u0119tanych wydarze\u0144 (from simple recollection<\/em>) z lat 40-tych XIX wieku sp\u0119dzonych na Pacyfiku i utrwalonych gaw\u0119dami snutymi dla rodziny i przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy zach\u0119cali go do ich spisania. P\u00f3\u017aniejsze badania ujawni\u0142y natomiast, \u017ce (co nie wydaje si\u0119 dziwne, maj\u0105c na uwadze ewolucj\u0119 pomys\u0142u na Moby Dicka) proces pisarski Melville’a by\u0142 du\u017co bardziej z\u0142o\u017cony – nie bazowa\u0142 tylko na w\u0142asnej pami\u0119ci i do\u015bwiadczeniach, ale czerpa\u0142 z bogatego wyboru \u017ar\u00f3de\u0142. Melville najpierw tworzy\u0142 szkielet fabu\u0142y pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 w\u0142asnymi do\u015bwiadczeniami, a nast\u0119pnie zmienia\u0142 daty, dodawa\u0142 fikcyjne zdarzenia, ubarwia\u0142 i zapo\u017cycza\u0142 historie us\u0142yszane lub przeczytane gdzie indziej. To nie by\u0142 w ko\u0144cu reporta\u017c. To by\u0142a powie\u015b\u0107. A marzy\u0142 mu si\u0119 przecie\u017c nawet moralitet.<\/p>\n\n\n\n

„Moby Dick albo Wieloryb” by\u0142 sz\u00f3st\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 Melville’a. To nie mia\u0142a by\u0107 zwyk\u0142a opowie\u015b\u0107 o \u0142owach na wieloryba, cho\u0107 to rzemios\u0142o autor zna\u0142 ju\u017c z pierwszej r\u0119ki. W 1841 roku Melville wyruszy\u0142 w pe\u0142n\u0105 pracy i przyg\u00f3d podr\u00f3\u017c na statku wielorybniczym Acushnet<\/em>. Potem do 1844 roku p\u0142ywa\u0142 tak\u017ce jako marynarz dla ameryka\u0144skiej armii na fregacie USS United States<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

O wielorybnictwie Melville wiedzia\u0142 i przeczyta\u0142 wszystko. A literacko inspirowa\u0142 si\u0119 tym, co wywar\u0142o na nim dot\u0105d najwi\u0119ksze wra\u017cenie – poza w\u0142asnymi wspomnieniami i zas\u0142yszanymi opowie\u015bciami – tak\u017ce dzie\u0142ami Szekspira i nieod\u0142\u0105czn\u0105 Bibli\u0105. To nie jest w sensie dos\u0142ownym ksi\u0105\u017cka o polowaniu na walenia i pr\u00f3bie zemsty zranionego (fizycznie i psychicznie) kapitana, to jest ksi\u0105\u017cka o spo\u0142ecze\u0144stwie tamtych czas\u00f3w – przesycona transcendentalnymi i filozoficznymi rozwa\u017caniami.<\/p>\n\n\n\n

Pisanie najwa\u017cniejszej ksi\u0105\u017cki swojego \u017cycia (ale niestety po \u017cyciu – jak si\u0119 zaraz oka\u017ce) Herman Melville rozpocz\u0105\u0142 w 1850 roku i zako\u0144czy\u0142 j\u0105 po p\u00f3\u0142tora roku wyt\u0119\u017conej pracy. Mia\u0142 wielkie nadzieje na sukces.<\/p>\n\n\n\n

Patrz\u0105c na ksi\u0105\u017ck\u0119 z dzisiejszej perspektywy – to nie jest \u0142atwa lektura. Nie jest to ksi\u0105\u017cka przygodowa, po kt\u00f3r\u0105 si\u0119gn\u0105\u0142by\u015b r\u00f3wnie ch\u0119tnie co po pozycje Julesa Verne’a<\/strong> czy Roberta Loiusa Stevensona<\/strong>. Ale to inny kaliber literatury. Tak czy inaczej nieco dziwi, \u017ce nie zdoby\u0142a w swoich czasach nale\u017cytej popularno\u015bci. Recenzje, szczeg\u00f3lnie ameryka\u0144skie, by\u0142y od pocz\u0105tku negatywne. A sprzeda\u017c ksi\u0105\u017cki – marna.<\/p>\n\n\n\n

I tak Herman Melville do ko\u0144ca \u017cycia pozosta\u0142 niespe\u0142nionym pisarzem, pami\u0119tanym (kr\u00f3tko) g\u0142\u00f3wnie z dw\u00f3ch pierwszych ksi\u0105\u017cek. W 1865 roku rozczarowany wr\u00f3ci\u0142 do Nowego Jorku i przyj\u0105\u0142 posad\u0119 urz\u0119dnika celnego. Nie zdo\u0142a\u0142 utrzyma\u0107 si\u0119 z samego pisania. Zmar\u0142 w 1891 roku. Jego ksi\u0105\u017cki przestano drukowa\u0107 ju\u017c w 1876.<\/p>\n\n\n\n

Za jego \u017cycia sprzeda\u0142o si\u0119 tylko 3.200 egzemplarzy Moby Dicka.<\/p>\n\n\n\n

Renesans Hermana Melville’a (Melville Revival<\/em>) nast\u0105pi\u0142 dopiero w XX wieku i zbieg\u0142 si\u0119 z setn\u0105 rocznic\u0105 jego urodzin. Dopiero w\u00f3wczas zosta\u0142 odpowiednio rozpropagowany i zyska\u0142 trwa\u0142e miejsce w panteonie Ameryka\u0144skiego Renesansu (American Renaissance<\/em>). Czasy, kt\u00f3re przemin\u0119\u0142y, budzi\u0142y ju\u017c tylko nostalgi\u0119. Jak w przypadku wielu klasyk\u00f3w (mo\u017ce z wyj\u0105tkiem Marka Twaina<\/strong>) mo\u017cna mie\u0107 natomiast podejrzenie (czy obaw\u0119), \u017ce Melville napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119, o kt\u00f3rej wszyscy s\u0142yszeli, a prawie nikt jej nie czyta\u0142. Dlatego warto wyrobi\u0107 sobie w\u0142asne zdanie.<\/p>\n\n\n\n

Kaszaloty, dzi\u015b gatunek zagro\u017cony, ale \u015bci\u015ble chroniony, nie wygin\u0119\u0142y. Ich populacja stale ro\u015bnie. Nie wyt\u0119pili\u015bmy ich tak, jak wi\u0119kszo\u015bci du\u017cych ssak\u00f3w l\u0105dowych. Przetrwa\u0142y. Ale ile ich rzeczywi\u015bcie jest, trudno powiedzie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142a\u015bnie – „trudno powiedzie\u0107”. Nawet dzi\u015b, w XXI wieku, wieku nauki i ludzkiej dominacji, wiemy zaskakuj\u0105co ma\u0142o o oceanach i zamieszkuj\u0105cych je zwierz\u0119tach. Wed\u0142ug szacunk\u00f3w nadal pozostaje nam do odkrycia a\u017c 30 mln morskich gatunk\u00f3w. Ale nawet bardziej zaskakuj\u0105ce jest to, jak ma\u0142o wiemy o waleniach – b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a ssakach – tak, jak my. I to takich, kt\u00f3re musz\u0105 przecie\u017c, od czasu do czasu, pojawi\u0107 si\u0119 na powierzchni, aby zaczerpn\u0105\u0107 tego samego powietrza. <\/p>\n\n\n\n

Istnieje oczywi\u015bcie wieloryb jeszcze wi\u0119kszy ni\u017c kaszalot. P\u0142etwal b\u0142\u0119kitny (Balaenoptera musculus<\/em>) jest najwi\u0119kszym zwierz\u0119ciem, jakie kiedykolwiek \u017cy\u0142o na Ziemi. Gdyby nie jego spokojna natura, to on – z uwagi na sw\u00f3j rozmiar – powinien nosi\u0107 miano Lewiatana. Jest tak wielki, \u017ce – cytuj\u0105c za Billem Brysonem<\/strong> i znakomit\u0105 „Kr\u00f3tk\u0105 histori\u0105 prawie wszystkiego” <\/strong>(A Short History of Nearly Everything<\/em><\/strong>) – jego j\u0119zyk wa\u017cy tyle co afryka\u0144ski s\u0142o\u0144, jego serce jest rozmiaru du\u017cego samochodu, a niekt\u00f3re z jego t\u0119tnic s\u0105 na tyle szerokie, \u017ce m\u00f3g\u0142by\u015b w nich p\u0142ywa\u0107. A mimo to jego \u017cycie, jak i \u017cycie i zwyczaje wi\u0119kszo\u015bci waleni, pozostaj\u0105 dla nas ca\u0142kowit\u0105 tajemnic\u0105. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu nie mamy nawet poj\u0119cia, gdzie wybrane walenie akurat si\u0119 znajduj\u0105. Nie wiemy gdzie si\u0119 rozmna\u017caj\u0105 i jak tam docieraj\u0105. S\u0105 z nami od tysi\u0119cy lat, by\u0142y dla nas \u017ar\u00f3d\u0142em jedzenia, produkowa\u0142y substancje nap\u0119dzaj\u0105ce nasz rozw\u00f3j gospodarczy. A nie znamy ich prawie wcale.<\/p>\n\n\n\n

Potrafimy us\u0142ysze\u0107 ich odg\u0142osy, nawo\u0142ywania i \u015bpiewy, ale nie potrafimy ustali\u0107 co znacz\u0105. Niekt\u00f3re osobniki rozpoczynaj\u0105 now\u0105 pie\u015b\u0144, kt\u00f3rej (jak s\u0105dzimy) \u017caden inny wieloryb, do kt\u00f3rego s\u0105 adresowane, wcze\u015bniej nie s\u0142ysza\u0142. A jednak ka\u017cdy podchwytuje j\u0105 od razu i niezawodnie. M\u00f3wi\u0105 do siebie tym samym j\u0119zykiem.<\/p>\n\n\n\n

Nieznanym nam – tak jak i one same.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dzi\u015b mija 169 lat od publikacji ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra w czasie swojej premiery wzbudzi\u0142a bardzo niewielkie zainteresowanie i raczej krytyczne recenzje (m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem dzisiejszego rynku rozrywki – by\u0142a klasycznym flopem), ale obecnie stanowi kanon literatury \u015bwiatowej i jeden z bezdyskusyjnych ameryka\u0144skich klasyk\u00f3w (Great American Novel). Powie\u015b\u0107 zaczyna si\u0119 znanym wst\u0119pem „Imi\u0119 moje: Izmael” (Call me Ishmael) […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":455,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9,11,14,15],"tags":[],"class_list":["post-391","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historie","category-kartka-z-kalendarza","category-klasyka","category-natura"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/391","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=391"}],"version-history":[{"count":64,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/391\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":478,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/391\/revisions\/478"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/455"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=391"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=391"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=391"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}