Mija 40 lat od czasu pierwszego lotu ameryka\u0144skiego programu wahad\u0142owc\u00f3w – misji STS-1. Czas leci szybko.<\/p>\n\n\n\n
O programie cyklicznych lot\u00f3w w kosmos na pok\u0142adzie orbitera wielorazowego u\u017cytku my\u015blano ju\u017c od lat 60-tych XX wieku, a realnie projekt budowy rozpocz\u0119to w 1972 r. – za czas\u00f3w prezydenta Nixona. Program Apollo, kt\u00f3ry bezpiecznie zawi\u00f3z\u0142 cz\u0142owieka a\u017c na Srebrny Glob dobieg\u0142 ko\u0144ca, pisa\u0142em ju\u017c o nim we wpisie „Ksi\u0119\u017cyc”<\/strong>. Przyszed\u0142 teraz czas na bardziej komercyjn\u0105 i rutynow\u0105 eksploatacj\u0119 kosmosu. A przynajmniej taki by\u0142 plan.<\/p>\n\n\n\n Pierwszy orbiter nowej generacji – w odpowiedzi na gor\u0105ce pro\u015bby fan\u00f3w serialu Star Trek<\/em> – nazywa\u0142 si\u0119 Enterprise<\/em>, ale on nigdy w kosmos nie polecia\u0142. <\/p>\n\n\n\n Pierwsza w kosmosie by\u0142a Columbia<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Nazwana na cze\u015b\u0107 okr\u0119tu Roberta Gray’a, kt\u00f3ry op\u0142yn\u0105\u0142 kul\u0119 ziemsk\u0105 w XVIII wieku oraz modu\u0142u dowodzenia ksi\u0119\u017cycowej misji Apollo 11 by\u0142a maszyn\u0105 o jakiej \u015bwiat dot\u0105d nie s\u0142ysza\u0142. Przypomina\u0142a samolot z kr\u00f3tkimi skrzyd\u0142ami w kszta\u0142cie delty, ale w rzeczywisto\u015bci by\u0142a statkiem kosmicznym i atmosferycznym szybowcem w jednym. Jej grzbiet by\u0142 bia\u0142y, a brzuch i powierzchnia natarcia skrzyde\u0142 szaro-czarne – pokryte tysi\u0105cami ceramicznych p\u0142ytek chroni\u0105cych j\u0105 przed gor\u0105cem ponownego wej\u015bcia w atmosfer\u0119 z pr\u0119dko\u015bci\u0105 ponad 25.000 km\/h.<\/p>\n\n\n\n By\u0142a cudem \u00f3wczesnej technologii – wyposa\u017cona w najnowsze komputery, najpot\u0119\u017cniejsze, a przy tym bardzo kompaktowe silniki odrzutowe, zbudowana z rewolucyjnych materia\u0142\u00f3w. Zdolna do startu w kosmos, wnoszenia \u0142adunk\u00f3w, przebywania tam przez ponad 2 tygodnie i na koniec samodzielnego l\u0105dowania na pasie startowym dla samolot\u00f3w. Pierwszy statek kosmiczny wielorazowego u\u017cytku. Kosmiczny samolot i kosmiczna ci\u0119\u017car\u00f3wka.<\/p>\n\n\n\n By\u0142a przy tym dzieckiem swoich czas\u00f3w – Zimnej Wojny, pocz\u0105tkowo przeznaczona do u\u017cytku zar\u00f3wno cywilnej agencji NASA, jak i wojska – wiele instalacji zdublowano do obu tych cel\u00f3w. Plany co do niej by\u0142y ambitne. Kilka start\u00f3w w miesi\u0105cu, przew\u00f3z intratnych \u0142adunk\u00f3w, wykonywanie tajnych misji, naukowe eksperymenty, a kt\u00f3rego\u015b dnia mo\u017ce i miejsce dla cywilnych turyst\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n Pierwszymi pilotami, kt\u00f3rzy w kwietniowy poranek 1981 roku na s\u0142onecznej Florydzie weszli na jej pok\u0142ad, aby odby\u0107 dziewiczy i eksperymentalny lot byli najwi\u0119kszy kosmiczny weteran oraz kosmiczny nowicjusz. Dla rutyniarza Johna Younga mia\u0142 to by\u0107 ju\u017c trzeci program kosmiczny – po Gemini i Apollo. Dla debiutanta Boba Crippena zupe\u0142nie pierwszy. I nikt nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 pewny czy to wszystko si\u0119 uda.<\/p>\n\n\n\n Start by\u0142 sukcesem. By\u0142 to przy tym pierwszy i ostatni raz, gdy zestaw startowy sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z orbitera, zbiornika paliwa i dw\u00f3ch rakiet pomocniczych na paliwo sta\u0142e by\u0142 w ca\u0142o\u015bci bia\u0142y. A przy tym ca\u0142kowicie nowy, jeszcze nieskazitelny.<\/p>\n\n\n\n Powr\u00f3t nastr\u0119czy\u0142 wi\u0119cej trudno\u015bci i przyni\u00f3s\u0142 zapowied\u017a przysz\u0142ych k\u0142opot\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 delikatnych ceramicznych p\u0142ytek systemu ochrony termicznej (Thermal Protection System<\/em> – TPS) odpad\u0142a przy starcie, co nios\u0142o zagro\u017cenie spalenia si\u0119 promu w atmosferze podczas powrotu. Na szcz\u0119\u015bcie wszystko zako\u0144czy\u0142o si\u0119 pomy\u015blnie. Przynajmniej tym razem.<\/p>\n\n\n\n Columbia mia\u0142a polecie\u0107 w kosmos jeszcze 27 razy. \u0141\u0105cznie sp\u0119dzi\u0142a tam prawie rok, okr\u0105\u017cy\u0142a Ziemi\u0119 ponad 4.800 razy i pokona\u0142a ponad 200 milion\u00f3w kilometr\u00f3w z \u0142\u0105cznie 160 kosmonautami na pok\u0142adzie. By\u0142a najstarsza, najci\u0119\u017csza i najmniej zaawansowana w stosunku do swojego m\u0142odszego rodze\u0144stwa, ale by\u0142a dwukrotnie modernizowana.<\/p>\n\n\n\n Sp\u0142on\u0119\u0142a w atmosferze nad niebem Teksasu 18 lat temu – 1 lutego 2003 roku w misji STS-107. Oderwana pianka zbiornika paliwa uderzy\u0142a w jej skrzyd\u0142o dwa tygodnie wcze\u015bniej podczas startu, fatalnie uszkadzaj\u0105c pow\u0142ok\u0119 termiczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n W tym roku minie tak\u017ce 10 lat od ostatniego lotu wahad\u0142owc\u00f3w. Program Space Transportation System<\/em> zosta\u0142 zako\u0144czony w 2011 roku. Ponad 130 lot\u00f3w i 350 os\u00f3b w kosmosie p\u00f3\u017aniej nie ma ju\u017c Columbii<\/em>, nie ma Challengera<\/em>, a pozosta\u0142e orbitery – Atlantis<\/em>, Challenger<\/em> i Endeavour<\/em> s\u0105 eksponatami muzealnymi. Ale efekty ich wieloletniej pracy mo\u017cemy obserwowa\u0107 do dzi\u015b. Niebo upstrzone jest satelitami, kt\u00f3re wynios\u0142y na orbit\u0119. Kr\u0105\u017cy nad nami zbudowan\u0105 z ich pomoc\u0105 Mi\u0119dzynarodowa Stacja Kosmiczna (International Space Station<\/em> – ISS). Kosmiczny teleskop Hubble<\/em> jak \u017caden inny pozwoli\u0142 nam pozna\u0107 tajemnice wszech\u015bwiata. A odkrywcy planet – sondy Cassini<\/em>, Galileo<\/em> i Magellan<\/em> podr\u00f3\u017cuj\u0105 niestrudzenie w przestrzeni kosmicznej.<\/p>\n\n\n\n Program ameryka\u0144skich wahad\u0142owc\u00f3w okaza\u0142 si\u0119 bardzo drogi i nie spe\u0142ni\u0142 wielu stawianych mu cel\u00f3w. Ambitny harmonogram lot\u00f3w okaza\u0142 si\u0119 niemo\u017cliwy do technicznego utrzymania i pogodzenia z wymogami bezpiecze\u0144stwa. Po ka\u017cdym locie orbiter wymaga\u0142 kosztownego i gruntownego przegl\u0105du. Tak naprawd\u0119 jednorazowe rakiety by\u0142yby w ostatecznym rozrachunku du\u017co ta\u0144sze ni\u017c ten pionierski zestaw wielokrotnego u\u017cytku. Stracono tak\u017ce ostatecznie dwa z pi\u0119ciu orbiter\u00f3w z ca\u0142\u0105 za\u0142og\u0105. To nie jest zbyt dobry bilans. <\/p>\n\n\n\n Ale pomimo swej pozornej delikatno\u015bci same wahad\u0142owce okaza\u0142y si\u0119 by\u0107 niezwykle solidne. \u017baden orbiter przez 30 lat nie zawi\u00f3d\u0142 sam z siebie swojej za\u0142ogi – przyczyn\u0105 katastrof by\u0142y zawsze czynniki zewn\u0119trzne i si\u0142y, kt\u00f3rym nawet ta wspania\u0142a maszyna nie mog\u0142a samodzielnie sprosta\u0107.<\/p>\n\n\n\n Wahad\u0142owce mia\u0142y nawet znaczenie geopolityczne – ich powstanie przyczyni\u0142o si\u0119 bezpo\u015brednio do upadku Zwi\u0105zku Radzieckiego. Wci\u0105gni\u0119te w ponowny kosmiczny wy\u015bcig ZSRR podesz\u0142o do budowy w\u0142asnego wahad\u0142owca Buran<\/em> w spos\u00f3b nieco bardziej przemy\u015blany. Szpiedzy dzia\u0142ali i kopiowali ameryka\u0144skie rozwi\u0105zania w pocie czo\u0142a, ale radziecki orbiter nie mia\u0142 w\u0142asnych, wymagaj\u0105cych kosztownego serwisowania silnik\u00f3w i startowa\u0142 w zestawie z rakiet\u0105 na paliwo p\u0142ynne, kt\u00f3ra by\u0142a znacznie bezpieczniejsza ni\u017c gigantyczne fajerwerki – rakiety SRB, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do katastrofy, o kt\u00f3rej pisa\u0142em ostatnio we wpisie „Challenger”<\/strong>. Buran<\/em> polecia\u0142 natomiast w kosmos tylko jeden raz, bo koszt 30 miliard\u00f3w dolar\u00f3w w po\u0142\u0105czeniu z kolosalnymi kosztami usuwania skutk\u00f3w katastrofy atomowej w Czarnobylu okaza\u0142 si\u0119 ostatecznie zbyt du\u017cy do ud\u017awigni\u0119cia dla pa\u0144stwa spod znaku sierpa i m\u0142ota. ZSRR upad\u0142 pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem.<\/p>\n\n\n\n O pierwszym locie Columbii przeczytacie w doskona\u0142ej ksi\u0105\u017cce Rowlanda White’a – Into the Black: The Extraordinary Untold Story of the First Flight of the Space Shuttle Columbia and the Astronauts Who Flew Her<\/em><\/strong> (brak polskiego wydania). O jej ostatnim – w ksi\u0105\u017cce Michaela D. Leinbacha i Jonathana H. Warda – Bringing Columbia Home: The Untold Story of a Lost Space Shuttle and Her Crew<\/em><\/strong> (brak polskiego wydania).<\/p>\n\n\n\n Najlepsze epitafium dla Columbii pad\u0142o natomiast z ust samego Boba Crippena.<\/p>\n\n\n\n „Columbia by\u0142a wspania\u0142ym statkiem. Nazwano j\u0105 na cz\u0119\u015b\u0107 okr\u0119tu Roberta Gray’a, kt\u00f3ry wyp\u0142yn\u0105\u0142 w \u015bwiat z portu w Bostonie w XVIII wieku. Columbi\u0119 i wszystkie inne orbitery nazwano w\u0142a\u015bnie na cze\u015b\u0107 znanych statk\u00f3w, kt\u00f3re odkrywa\u0142y przez nami \u015bwiat, bo taka te\u017c by\u0142a ich misja – odkrywanie nieznanego.<\/em> Columbia nie by\u0142a dla nikogo symbolem pi\u0119kna, mo\u017ce poza tymi z nas, kt\u00f3rzy kochali j\u0105 i dbali o ni\u0105. M\u00f3wiono o niej, \u017ce by\u0142a nieco zbyt ci\u0119\u017cka w tylnej cz\u0119\u015bci. Ale dla wielu z nas to przecie\u017c znajoma sprawa. Wielu m\u00f3wi\u0142o tak\u017ce, \u017ce by\u0142a przestarza\u0142a i czasy jej \u015bwietno\u015bci dano min\u0119\u0142y. Ale tak naprawd\u0119 ods\u0142u\u017cy\u0142a ona jedynie jedn\u0105 czwart\u0105 swojego planowanego \u017cycia. Mia\u0142a tylko 22 lata i mia\u0142a przed sob\u0105 jeszcze wiele wspania\u0142ych misji. Ale \u017cycie jej i \u017cycie jej za\u0142ogi zosta\u0142o tragicznie przerwane, w sile ich wieku<\/em>„.<\/p>\n\n\n\n (Columbia was a fine ship. She was named after Robert Gray\u2019s exploration ship that sailed out of the Boston harbor in the eighteenth century. Columbia and the other orbiters were all named after great explorer ships, for that is their mission: to explore the unknown. Columbia was hardly a thing of beauty, except for those of us who loved and cared for her. She was often badmouthed for being a little heavy round the rear end. But many of us can relate to that. Many said she was old and past her prime. Still she had only lived barely a quarter of her design life. In years, she was only twenty-two. Columbia had a great many missions ahead of her. She, along with the crew, had her life snuffed out in her prime<\/em>).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Mija 40 lat od czasu pierwszego lotu ameryka\u0144skiego programu wahad\u0142owc\u00f3w – misji STS-1. Czas leci szybko. O programie cyklicznych lot\u00f3w w kosmos na pok\u0142adzie orbitera wielorazowego u\u017cytku my\u015blano ju\u017c od lat 60-tych XX wieku, a realnie projekt budowy rozpocz\u0119to w 1972 r. – za czas\u00f3w prezydenta Nixona. Program Apollo, kt\u00f3ry bezpiecznie zawi\u00f3z\u0142 cz\u0142owieka a\u017c na […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":867,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12,9,11,17],"tags":[],"class_list":["post-862","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czy-pamietasz","category-historie","category-kartka-z-kalendarza","category-kosmos"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/862","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=862"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/862\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":887,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/862\/revisions\/887"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/867"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=862"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=862"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.pozeraczksiazek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=862"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}