Wczesną wiosną 1519 r. Hernán Cortés (Ferdynand Kortez), na czele zaledwie 500-osobowego oddziału, przypłynął na wybrzeże dzisiejszego Meksyku. Konkwistador rozkazał swoim ludziom przyprowadzić na swój okręt jednego z tubylców i spytał go, do jakiej to egzotycznej krainy przyszło mu przybyć.
Miejscowy Indianin odpowiedział mu „Ma c’ubah than”, co Hiszpanie zrozumieli jako „Yucatán” i stąd dzisiejsza nazwa tego półwyspu – Jukatan.
Kortez omiótł następnie wzrokiem spoczywający przed nim ląd aż po horyzont i stwierdził, że od dziś ten Yucatán i wszelkie złoto, które tu znajdzie należeć będą do króla i królowej Hiszpanii.
Dalsza historia jest znana – Kortez zatopił statki, aby dodać swoim ludziom odpowiedniej motywacji i ruszył w głąb interioru. W ciągu 3 lat, zręcznie wykorzystując lokalne konflikty, podbił wielomilionowe państwo Azteków w Ameryce Środkowej, przygotowując grunt pod wicekrólestwo Nowej Hiszpanii, a w przyszłości Meksyk.
Przybyszom pomogły – mówiąc za Jaredem Diamondem – „strzelby, zarazki i stal”. Zwłaszcza zarazki – europejskie choroby takie jak ospa prawdziwa (variola vera) zabiły ponad trzy czwarte rdzennych mieszkańców starej Ameryki. Wkrótce kolonie hiszpańskie rozciągały się od obecnej Kalifornii na północy, aż do Chile i Argentyny na południu.
Złoto wydarte Indianom zemściło się w perspektywie czasu na kolonizatorach, wywołując zamiast trwałego bogactwa niekontrolowaną inflację i przyczyniając się ostatecznie do upadku ich imperium kolonialnego.
450 lat później, w 1970 r., lingwiści rozszyfrowujący starożytny język Azteków stwierdzili, że „Ma c’ubah than” oznaczało w istocie „Nie rozumiem cię”.
